MAKRO ANALİZ: Türkiye ekonomisinde yavaşlama son çeyreğe taşındı, sanayi ve hizmetlerde talep zayıflıyor

Ekim ayına ilişkin sektörel güven endeksleri, kapasite kullanım oranı ve İktisadi Yönelim Anketi, Türkiye ekonomisinde ikinci çeyrekte başlayan yavaşlamanın yılın son çeyreğinde de devam ettiğini gösteriyor. Reel Kesim Güven Endeksi son beş ayın en düşük seviyesine inerken, hizmet sektöründe talep görünümü Mayıs 2021'den bu yana en zayıf düzeyine geriledi. Kapasite kullanım oranı yüzde 74,3'e yükselse de tarihsel ortalamasının altında kaldı. Sanayide özellikle dayanıklı tüketim malları, tekstil ve inşaat bağlantılı sektörlerde zayıflık sürüyor.

Türkiye ekonomisinde yavaşlama kalıcılaşıyor mu?

Türkiye ekonomisinin tarım dışı faaliyetlerine ilişkin öncü göstergeler, ikinci çeyrekten itibaren belirginleşen ivme kaybının ekim ayında da devam ettiğine işaret ediyor.

Sektörel güven endeksleri ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın (TCMB) İktisadi Yönelim Anketi (İYA), hem imalat sanayisinde hem de hizmetler gibi imalat dışı sektörlerde faaliyet koşullarının zayıf seyrettiğini gösteriyor.

İç talepteki yavaşlama özellikle hizmet sektöründe daha belirgin hale gelirken, imalat sanayisinde sektörler arasında önemli farklılıklar bulunuyor.

Sanayi üretimi verileriyle uyumlu olarak, siparişlerdeki en olumsuz görünüm tüketim mallarında, özellikle de dayanıklı tüketim mallarında gözleniyor.

Buna karşılık yatırım malları ve bazı sermaye malı üreticilerinde görece daha dirençli bir görünüm dikkat çekiyor.

Reel Kesim Güven Endeksi son beş ayın dibinde

Mevsimsellikten arındırılmış Reel Kesim Güven Endeksi (RKGE), ekim ayında bir önceki aya göre 1,4 puan düşerek 101,1 seviyesine geriledi.

Endeks böylece son beş ayın en düşük değerini aldı.

RKGE'nin 100 puanlık eşik değerin üzerinde kalması, imalat sanayisinde genel beklentilerin tamamen olumsuza dönmediğini gösteriyor.

Ancak endeksin uzun dönem ortalamasının 2,4 puan altında bulunması, sanayi sektöründeki zayıf eğilimin sürdüğüne işaret ediyor.

Veriler, imalat sanayisindeki toparlanmanın henüz geniş tabanlı bir nitelik kazanmadığını ortaya koyuyor.

Hizmet sektöründe talep Mayıs 2021'den beri en zayıf seviyede

Ekim ayında sektörel güven endekslerinde hizmet sektörü dışındaki alanlarda aylık artışlar kaydedildi.

Ancak ikinci çeyrekten bu yana değerlendirildiğinde sektörlerin genelinde önceki dönemlere kıyasla zayıf görünüm devam ediyor.

En dikkat çekici gelişme hizmet güven endeksinde yaşandı.

Hizmet sektörü güven endeksi aylık 2,7 puan geriledi.

Düşüşün başlıca nedeni talep görünümündeki belirgin bozulma oldu.

Hizmet sektörünün talep göstergesi Mayıs 2021'den bu yana en düşük seviyesine indi.

Bu gelişme, iç talepteki yavaşlamanın hizmet fiyatları üzerindeki baskıyı azaltabileceğine işaret ediyor.

Hizmet sektöründe talep koşullarından kaynaklanan dezenflasyonist etkilerin önümüzdeki dönemde de devam etmesi mümkün görünüyor.

Kapasite kullanım oranı yükseldi ama tarihsel ortalamanın altında

İmalat sanayisinde mevsimsellikten arındırılmış kapasite kullanım oranı (KKO), ekim ayında 0,2 puan artarak yüzde 74,3'e yükseldi.

Böylece kapasite kullanımı haziran ayındaki seviyesine geri döndü ve yılın en yüksek değerine ulaştı.

Ancak bu artışa rağmen KKO, yüzde 76,3 olan uzun dönem ortalamasının altında kalmayı sürdürdü.

Dolayısıyla kapasite kullanımındaki aylık iyileşme, sanayi faaliyetlerinde genel bir toparlanma yaşandığı anlamına gelmiyor.

Firma ölçeklerine göre bakıldığında kapasite kullanımındaki artışın genel olarak yaygın olduğu görülüyor.

En belirgin artış orta ölçekli işletmelerde gerçekleşti.

Büyük ölçekli firmalarda ise taşıt sektöründeki geçici düşüşün etkisinin ortadan kalkmasıyla kapasite kullanım oranı yüzde 77'ye yükseldi.

Böylece büyük işletmelerde de haziran ayındaki seviyeye ulaşıldı.

Bununla birlikte kapasite kullanım oranları uzun dönem ortalamalarının altında bulunuyor:

• Küçük ölçekli işletmeler: Uzun dönem ortalamasının 2 puan altında.

• Orta ölçekli işletmeler: Uzun dönem ortalamasının 5 puan altında.

• Büyük ölçekli işletmeler: Uzun dönem ortalamasının 1,8 puan altında.

Özellikle orta ölçekli işletmelerde tarihsel ortalamadan sapmanın daha belirgin olması dikkat çekiyor.

İnşaat bağlantılı sanayi sektörlerinde zayıflık sürüyor

Kapasite kullanım oranının haziran seviyesine dönmesine rağmen sektörler arasındaki dağılımda farklılıklar bulunuyor.

İnşaat sektörüyle bağlantılı üretim yapan fabrikasyon metal ve ana metal sektörlerinde haziran ayına kıyasla daha zayıf bir görünüm söz konusu.

İnşaatla bağlantılı bir diğer önemli faaliyet alanı olan mineral maddeler üretiminde de belirgin bir toparlanma görülmüyor.

Bu eğilim, inşaat faaliyetlerine ilişkin diğer öncü göstergelerde gözlenen yavaşlamayla uyumlu.

Kimyasal ürünler sektöründe de kapasite kullanımında gerileme dikkat çekiyor.

Sektörde yılın ilk yedi ayında ortalama yüzde 75 olan kapasite kullanım oranı, son üç aylık dönemde yüzde 72,5'e indi.

Bu, yaklaşık 2,5 puanlık düşüş anlamına geliyor.

Uzun süredir zayıf seyreden tekstil ve giyim gibi emek yoğun sektörlerde ise sınırlı artışlar yaşansa da genel görünümde kayda değer bir değişiklik bulunmuyor.

Gıda sektöründe kapasite kullanımı yataya yakın seyrederken, taşıt üretiminde görece iyileşme gözleniyor.

Kayıtlı medyanın basılması ve çoğaltılması ile ağaç ve mantar ürünleri de kapasite kullanımının iyileştiği sektörler arasında yer alıyor.

Taşıt dışındaki sermaye malları sektörlerinde ise belirgin bir zayıflama görülmüyor.

Dayanıklı tüketim mallarında talep sorunu devam ediyor

Sanayide en dikkat çekici ayrışmalardan biri dayanıklı tüketim mallarında yaşanıyor.

Ekim ayında bu grupta kapasite kullanım oranında belirgin artış kaydedildi.

Ancak aylık iyileşmeye rağmen genel faaliyet görünümü zayıf kalmaya devam ediyor.

İktisadi Yönelim Anketi'nin sipariş göstergeleri de dayanıklı tüketim mallarında talebin diğer mal gruplarına kıyasla daha olumsuz seyrettiğini ortaya koyuyor.

Özellikle hem yurt içi hem de ihracat siparişlerinde görülen düşüş, sektördeki talep sorununa işaret ediyor.

Ara mallarında kapasite kullanımı yataya yakın seyrederken alt sektörler arasında farklı eğilimler bulunuyor.

Yatırım mallarında ise taşıt sektöründeki toparlanmanın katkısıyla kapasite kullanım oranı son üç aydır yükseliyor.

Sanayide üretim hacmi göstergesi yeniden geriledi

İktisadi Yönelim Anketi'nde firmaların son üç aylık üretim hacmine ilişkin değerlendirmeleri, eylül ayındaki belirgin artışın ardından ekimde bir miktar geriledi.

Gösterge uzun dönem ortalamasının altında kalmaya devam etti.

Firma büyüklüklerine göre değerlendirildiğinde orta ölçekli işletmelerde iki aylık düşüşün ardından ekimde artış gerçekleşti.

Buna karşılık küçük ve büyük ölçekli firmalarda üretim hacmi göstergesi geriledi.

Mal grupları bazında yatırım mallarında son iki ayda artış gözlendi.

Dayanıklı tüketim mallarında da üretim hacmi göstergesi güçlü yükseliş kaydetti.

Ancak ara malları ve dayanıksız tüketim mallarında düşüş yaşandı.

Mamul mal stoklarındaki azalış ise dördüncü ayına ulaştı.

İç piyasa siparişlerinde gerileme belirginleşti

Ekim ayında kayıtlı siparişlerde hem yurt içi hem de ihracat tarafında aylık düşüş görüldü.

Yurt içi siparişlerdeki gerileme daha belirgin oldu.

Bununla birlikte siparişlerin sektörlere ve firma ölçeklerine göre dağılımı farklılaşıyor.

Kayıtlı ihracat siparişleri, orta ölçekli işletmeler ve dayanıklı tüketim malları dışında genel olarak arttı.

Dayanıklı tüketim mallarında ise ihracat siparişlerinde sert düşüş yaşandı.

Yurt içi siparişlerde yatırım malları dışındaki bütün mal gruplarında azalış kaydedildi.

En belirgin gerileme yine dayanıklı tüketim mallarında gerçekleşti.

Bu veriler, tüketici talebindeki yavaşlamanın özellikle dayanıklı mal üreticilerini etkilediğini gösteriyor.

İstihdam ve yatırım eğilimlerinde sınırlı iyileşme

Faaliyet ve sipariş göstergelerindeki zayıflığa rağmen imalat sanayisinde istihdam ve yatırım eğilimleri artış kaydetti.

İstihdam eğilimindeki yükseliş genel olarak devam ederken orta ölçekli işletmelerde düşüş görüldü.

Mal grupları bazında istihdam eğilimi ara malları dışında bütün gruplarda arttı.

Yatırım eğiliminde ise firma büyüklüğüne göre ayrışma dikkat çekti.

Büyük ölçekli işletmeler dışındaki firmalarda yatırım eğilimi geriledi.

Mal gruplarına göre yatırım eğilimi yalnızca dayanıksız tüketim mallarında düşerken, dayanıklı tüketim mallarında belirgin artış yaşandı.

Bu durum, mevcut siparişlerdeki zayıflığa rağmen bazı üreticilerin geleceğe yönelik yatırım planlarını sürdürdüğünü gösteriyor.

Firmaların maliyet beklentileri yükseliyor

İktisadi Yönelim Anketi'nde imalat sanayisi firmalarının gelecek üç aya ilişkin sipariş beklentileri de farklı yönlerde hareket etti.

Dış sipariş beklentileri ekim ayında yükseldi.

Buna karşılık iç sipariş beklentileri iki aylık artışın ardından geriledi.

Maliyet beklentilerinde ise emtia fiyatlarının etkisi öne çıktı.

Firmaların gelecek üç aya ilişkin ortalama birim maliyet beklentileri artmaya devam etti.

Bu gelişme, talep koşullarındaki yavaşlamaya rağmen üretim maliyetleri kaynaklı enflasyon baskılarının sürdüğüne işaret ediyor.

Bununla birlikte imalat sanayisi firmalarının gelecek 12 aya ilişkin yıllık üretici fiyat enflasyonu beklentisi yüzde 31'den yüzde 30,4'e geriledi.

Böylece beklenti şubat ayından bu yana en düşük seviyesine indi.

Kısa vadeli maliyet beklentilerindeki artış ile yıllık enflasyon beklentilerindeki gerileme, anketin dikkat çekici sonuçlarından biri oldu.

Üretimi kısıtlayan faktörlerde talep yetersizliği öne çıkıyor

İktisadi Yönelim Anketi'nin üç ayda bir sorulan sorularında, üretimi sınırlayan faktörlere ilişkin sonuçlar da açıklandı.

Talep yetersizliğini üretimin önündeki engeller arasında gösteren firmaların oranı sınırlı yükseldi.

Ancak sektörler arasında farklılıklar bulunuyor.

• Ara malları: Talep yetersizliği bildirenlerin oranı geriledi.

• Yatırım malları: Talep yetersizliği yatay seyretti.

• Dayanıklı tüketim malları: Talep yetersizliği arttı.

• Dayanıksız tüketim malları: Talep yetersizliği yükseldi.

Bunun yanında hammadde ve ekipman yetersizliği ile iş gücü eksikliğini üretimi sınırlayan faktörler arasında gösteren firmaların oranında da artış yaşandı.

Sıkı finansal koşullar nedeniyle mali imkânsızlık bildiren işletmelerin oranı ise sınırlı yükseldi.

Rekabet gücüne ilişkin sorularda firmalar, Avrupa Birliği pazarındaki rekabet güçlerinde bir miktar gerileme bildirdi.

Son çeyreğe girerken ekonomik görünüm

Ekim ayı öncü göstergeleri, Türkiye ekonomisinde tarım dışı faaliyetlerin ikinci çeyrekten itibaren sergilediği zayıf eğilimin devam ettiğini ortaya koyuyor.

Reel Kesim Güven Endeksi'nin son beş ayın en düşük seviyesine inmesi ve hizmet sektöründeki talep görünümünün Mayıs 2021'den bu yana en zayıf düzeye gerilemesi, iç talepteki yavaşlamanın sürdüğünü gösteriyor.

Kapasite kullanım oranı yılın en yüksek seviyesine ulaşmasına rağmen uzun dönem ortalamasının altında bulunuyor.

İmalat sanayisinde inşaat bağlantılı sektörler, tekstil, giyim ve dayanıklı tüketim mallarında zayıflık devam ederken yatırım malları ve bazı sermaye malı üreticileri daha dirençli bir performans sergiliyor.

Talep koşullarındaki zayıflama dezenflasyonu destekleyebilecek bir gelişme olarak öne çıkarken, emtia fiyatları nedeniyle yükselen maliyet beklentileri enflasyon görünümü açısından karşıt yönde bir baskı oluşturuyor.

Bu nedenle yılın son çeyreğinde ekonomik faaliyetin seyri kadar iç talepteki yavaşlama ile üretim maliyetleri arasındaki ilişkinin de yakından izlenmesi gerekiyor.

Akbank Ekonomik Araştırmalar

Güldem Atabay ve Atilla Yeşilada tarafından kaleme alınan GADT Raporlarına abone olmak ister misiniz?

Bize e-mail atın: istanbulanalytics@gmail com

Raporlar ücretlidir, yatırım önerisi içermez.