Dünya yakıt krizinin eşiğinde: Petrolde 150 dolar senaryosu artık masada

Brent petrolün 100 doların üzerinde kalması ve eylül ayında 109-110 dolar sınırına yaklaşması, birkaç ay önce uç senaryo olarak görülen 150 dolar ihtimalini yeniden gündeme taşıdı. Ancak küresel ekonomi açısından asıl tehlike yalnızca ham petrolün fiyatı değil. Dizel, jet yakıtı, doğalgaz, navlun ve sigorta maliyetlerinin aynı anda yükselmesi, enerji şokunu gıda fiyatlarından enflasyona ve büyümeye kadar uzanan sistemik bir krize dönüştürebilir.

Küresel ekonomi yeni bir enerji krizinin eşiğine mi geliyor?

Brent petrolün varil fiyatının 100 doların üzerinde kalması ve eylül ayında 109-110 dolar seviyelerine yaklaşmasıyla birlikte, petrolün 150 dolara yükselmesi artık yalnızca ekstrem bir senaryo olarak tartışılmıyor.

Ancak olası krizi yalnızca benzin fiyatları üzerinden değerlendirmek yanıltıcı olabilir.

Asıl risk dizel, jet yakıtı, doğalgaz, deniz taşımacılığı ve gıda üretim maliyetlerinin aynı anda yükselmesi.

Böyle bir durumda enerji şoku önce lojistiğe, ardından tarıma ve sanayiye, en sonunda da tüketicinin cebine ulaşacak.

Benzinden çok dizel fiyatına bakın

ABD’de otomobiller ağırlıklı olarak benzin kullanırken dizel ekonominin çok daha kritik alanlarında devreye giriyor.

Kamyon taşımacılığı, tarım makineleri, askeri lojistik ve tedarik zincirinin önemli bölümü dizele bağımlı.

Bu nedenle benzin fiyatlarındaki istikrar tüketici açısından rahatlatıcı görünse bile dizel fiyatlarındaki sert yükseliş ekonomideki gerçek maliyet baskısını daha doğru yansıtabilir.

Dizel fiyatındaki artış ekonominin hemen her alanına yayılan görünmez bir vergi gibi çalışıyor.

Çiftçinin tarlasını sürmesinden ürünlerin kamyonlarla marketlere taşınmasına kadar maliyet zincirinin her halkası bundan etkileniyor.

Basit denklem şöyle işliyor:

Pahalı dizel → pahalı tarım → pahalı taşımacılık → pahalı gıda.

Enerji fiyatlarının mevcut seviyelerde kalması halinde Batılı tüketiciler için yıl sonu alışveriş döneminin de son yılların en pahalı dönemlerinden birine dönüşmesi riski bulunuyor.

Kriz içinde kriz: Hormuz ve Bab el-Mandeb

Enerji krizini büyüten ilk ve belki de en önemli risk Ortadoğu’da aynı anda iki stratejik geçiş noktasının baskı altında bulunması.

Hürmüz Boğazı ve Bab el-Mandeb, küresel enerji ve ticaret sisteminin en kritik dar geçitleri arasında.

Bab el-Mandeb, Kızıldeniz'i Aden Körfezi ve Arap Denizi'ne bağlayarak Süveyş Kanalı üzerinden Avrupa-Asya ticaretinin ana güzergâhlarından birini oluşturuyor.

Husilerin 11 Eylül’de stratejik Mocha limanı ile Bab el-Mandeb’de bulunan Perim, diğer adıyla Mayyun Adası ve Kızıldeniz’in güneyindeki bazı adalarda kontrol sağlaması, deniz taşımacılığı açısından riski daha da artırdı.

Bölgedeki çatışmaların yoğunlaşması halinde gemilerin Afrika’nın güneyinden dolaşmak zorunda kalması, seyahat sürelerini uzatırken yakıt, navlun ve sigorta maliyetlerini de yükseltebilir.

Üstelik diğer tarafta Hürmüz Boğazı’ndaki belirsizlik devam ediyor.

İki geçiş noktasının aynı anda ciddi biçimde aksaması, küresel enerji piyasası açısından çok daha ağır bir senaryo yaratabilir.

Petrol tek başına sorunu anlatmıyor

Küresel enerji krizinde ham petrol fiyatları yalnızca hikâyenin bir bölümü.

Rafineri kapasitesindeki sorunlar nedeniyle özellikle dizel ve jet yakıtında sıkıntı daha hızlı hissedilebilir.

Ham petrol piyasada bulunsa bile bunun doğru yerde, doğru rafineride ve ihtiyaç duyulan ürüne dönüştürülmesi gerekiyor.

Bu nedenle ham petrol fiyatındaki yükseliş ile nihai yakıt maliyetindeki artış bire bir aynı olmayabilir.

Rafineri kapasitesindeki daralma, deniz taşımacılığındaki kesintiler ve artan sigorta maliyetleri birleştiğinde dizel veya jet yakıtındaki fiyat artışı ham petroldeki yükselişten çok daha sert olabilir.

Bu da küresel ekonomide yeni bir enflasyon dalgasının en önemli kanallarından biri haline gelebilir.

Avrupa enerji şokuna karşı daha kırılgan

Enerji krizinin en fazla etkileyebileceği bölgelerden biri Avrupa.

Avrupa Birliği son yıllarda Rus enerji kaynaklarına bağımlılığını önemli ölçüde azaltırken Amerikan enerji kaynaklarının payını artırdı.

Kaynakta aktarılan verilere göre Rus gazının Avrupa ithalatındaki payı geçmişte yaklaşık %44 düzeyindeyken yaklaşık %16’ya kadar geriledi. ABD’nin payının ise yaklaşık %56’ya ulaştığı belirtiliyor.

Ancak enerji kaynaklarının değiştirilmesi Avrupa’yı küresel fiyat şoklarından tamamen korumuyor.

Özellikle LNG'nin deniz yoluyla taşınması Avrupa'yı navlun, sigorta ve deniz yollarındaki güvenlik sorunlarına karşı daha hassas hale getiriyor.

Kaynakta Avrupa gaz fiyatlarının bin metreküp başına 1.000 doların üzerine çıktığı belirtiliyor.

Buna jet yakıtı sıkıntısı ve rafineri sorunları da eklendiğinde Avrupa sanayisi ve ulaştırma sektörü üzerindeki baskı büyüyor.

Bir sonraki risk ise ekonomik büyüme.

Enerji maliyetlerinin uzun süre yüksek kalması halinde Avrupa ekonomilerinde resesyon riski artabilir.

150 dolar petrol Hindistan'ı sert vurabilir

Enerji ithalatına yüksek ölçüde bağımlı ülkeler daha büyük risk altında.

Bunların başında Hindistan geliyor.

Ülkenin petrol ihtiyacının yaklaşık %85’ini ithalatla karşılaması nedeniyle petrolün 150 dolara yükselmesi hem cari denge hem de iç enflasyon açısından ciddi baskı yaratabilir.

Benzer kırılganlık Filipinler ve Vietnam gibi Güneydoğu Asya ekonomileri açısından da geçerli.

Petrol ithalat faturası yükseldikçe yerel para birimleri üzerindeki baskı artabilir. Hükümetlerin tüketicileri korumak için enerji sübvansiyonlarını artırması ise bütçe dengelerini bozabilir.

Böylece petrol şoku aynı anda enflasyon, cari açık, bütçe ve büyüme sorununa dönüşebilir.

Çin'in elinde farklı seçenekler var

Çin de yüksek enerji fiyatlarından zarar görecek.

Ancak Pekin'in enerji tedarikini yeniden yönlendirme kapasitesi birçok ithalatçı ekonomiye göre daha yüksek.

Çin, Rusya ile enerji ilişkilerini daha da genişletebilir ve özellikle Sibirya'nın Gücü 2 gibi boru hattı projelerini hızlandırabilir.

Böyle bir senaryoda Rus enerji kaynaklarının Avrupa yerine Asya’ya yönelmesi hızlanabilir.

Bu da küresel enerji ticaretinin coğrafyasını daha kalıcı biçimde değiştirebilir.

ABD petrol üreticisi ama krizden bağışık değil

ABD dünyanın en büyük petrol üreticilerinden biri olması nedeniyle Avrupa ve Asya'daki enerji ithalatçısı ekonomilere kıyasla daha korunaklı durumda.

Fakat bu, Amerikan ekonomisinin yüksek petrol fiyatlarından zarar görmeyeceği anlamına gelmiyor.

Petrolün yüksek seviyelerde kalması dizel, taşımacılık, sigorta ve tarım maliyetlerini artırıyor.

Bu maliyetler zaman içinde gıda ve diğer tüketici fiyatlarına yansıyor.

Dolayısıyla petrol üreticisi olmak enerji şokunun etkisini azaltabilir ancak ortadan kaldırmaz.

ABD açısından özellikle dizel fiyatları kritik.

Kamyon taşımacılığından tarıma kadar ekonominin önemli bölümlerinde kullanılan dizelin pahalanması, Fed’in mücadele ettiği enflasyon üzerinde yeni baskı oluşturabilir.

Venezuela petrolü kısa vadede çözüm değil

Washington’ın Venezuela’nın dev petrol rezervlerine erişiminin artması da kısa vadeli enerji sorununa kolay bir çözüm sunmayabilir.

Venezuela’nın Orinoco Kuşağı'ndaki rezervlerinin önemli bölümü ekstra ağır petrolden oluşuyor.

Bu petrolün çıkarılması, taşınması ve rafine edilmesi daha karmaşık.

Üretimi hızla artırmak için altyapı, yatırım ve seyreltici maddeler gerekiyor.

Dolayısıyla rezervlerin büyüklüğü ile kısa sürede dünya piyasasına sunulabilecek petrol miktarı aynı şey değil.

150 dolar artık neden konuşuluyor?

Petrolün 150 dolara çıkması kesin bir tahmin değil.

Ancak bu senaryonun piyasalarda daha fazla tartışılmasının nedeni birkaç riskin aynı anda ortaya çıkması:

Hürmüz'deki belirsizlik, Bab el-Mandeb'deki çatışmalar, rafineri kapasitesindeki sorunlar, dizel ve jet yakıtı sıkıntısı, yükselen navlun ve sigorta maliyetleri ve büyük ekonomiler arasındaki ticaret gerilimleri.

Bu risklerden yalnızca biri hafiflerse petrol fiyatları üzerindeki baskı azalabilir.

Ancak birkaçının aynı anda kötüleşmesi durumunda enerji fiyatlarında yeni bir sıçrama mümkün.

Ve böyle bir şokun etkisi benzin istasyonunda bitmeyecek.

Asıl tehlike gıda ve enflasyon

Yeni bir küresel yakıt krizinin en önemli sonucu muhtemelen gıda fiyatlarında görülecek.

Modern tarım yoğun biçimde enerjiye bağımlı.

Traktör ve biçerdöverlerden gübre üretimine, soğuk hava depolarından kamyon taşımacılığına kadar sistemin hemen her aşamasında enerji kullanılıyor.

Bu nedenle uzun süreli yüksek petrol ve dizel fiyatları gıda enflasyonunu yukarı çekebilir.

Merkez bankaları açısından bunun anlamı da açık:

Enerji şoku enflasyonu yeniden hızlandırırsa, faizlerin beklenenden daha uzun süre yüksek kalması veya yeni faiz artışlarının gündeme gelmesi mümkün.

Böylece enerji krizinin zinciri tamamlanıyor:

Petrol ve dizel yükseliyor → ulaştırma ve üretim maliyetleri artıyor → gıda ve genel enflasyon yükseliyor → faizler yüksek kalıyor → ekonomik büyüme yavaşlıyor.

Bu nedenle dünyanın karşı karşıya olduğu risk yalnızca “petrol 150 dolar olacak mı?” sorusundan ibaret değil.

Asıl soru, Ortadoğu’daki iki kritik deniz geçidindeki güvenlik sorunlarının küresel yakıt, gıda ve enflasyon krizine dönüşüp dönüşmeyeceği.