Kanserin çaresi bulunacak mı? Bilim insanları üçüncü büyük devrimin eşiğinde

Kanser araştırmalarında genetik tedaviler, kişiselleştirilmiş aşılar, bağışıklık sistemini güçlendiren ilaçlar ve YZ destekli teşhis yöntemleri yeni bir dönemin kapısını aralıyor. ABD'de kanser hastalarının beş yıllık göreli sağkalım oranı yüzde 70'i aşarken, bilim insanları bazı kanser türlerini tamamen önlemenin yollarını araştırıyor. Ancak 2050 yılına kadar dünyada yıllık kanser vakalarının 35 milyona ulaşabileceği tahmin ediliyor. Üstelik 50 yaş altındaki kişilerde kanser görülme sıklığının artması, tıp dünyasını yeni sorularla karşı karşıya bırakıyor.

Kanser araştırmalarında yeni dönem: Tümörü aç bırakarak yok etmek

Londra'daki Francis Crick Enstitüsü'nde çalışan kanser araştırmacısı Karen Vousden, tümörlerle mücadelede alışılmışın dışında bir yaklaşım üzerinde çalışıyor: Kanser hücrelerini besinsiz bırakarak yok etmek.

Vousden ve ekibi, kanser hücrelerinin protein üretmek için ihtiyaç duyduğu belirli amino asitlere erişiminin kısıtlanmasının tümörlerin büyümesini durdurup durduramayacağını araştırıyor.

Bu yaklaşımın temelinde, kanser hücrelerinin metabolik ihtiyaçlarını hedef alarak onları yaşamak için gerekli kaynaklardan mahrum bırakma düşüncesi bulunuyor.

Ancak yöntem henüz araştırma aşamasında. Kanser hastalarının kendi başlarına besin veya protein kısıtlamasına gitmesi için bir gerekçe oluşturmuyor.

Financial Times'ın kapsamlı araştırmasına göre bu çalışmalar, kanser tedavisinde yaşanan büyük dönüşümün yalnızca bir örneği.

Bilim insanları artık kanseri vücuttan bağımsız hareket eden hücrelerin oluşturduğu bir hastalık olarak değerlendirmiyor.

Tümörlerin bağışıklık sistemi, metabolizma, hormonlar ve çevresindeki sağlıklı dokularla sürekli etkileşim içinde olduğu anlaşılıyor.

Bu gelişme, kanser tedavisinde yalnızca tümörü hedef almak yerine, tümörün yaşamasını sağlayan biyolojik mekanizmaları da değiştirmeyi amaçlayan yeni yöntemlerin geliştirilmesini sağlıyor.

ABD'de beş yıllık sağkalım oranı yüzde 49'dan yüzde 70'in üzerine çıktı

Kanserle mücadelede son yarım yüzyılda kaydedilen ilerleme oldukça dikkat çekici.

ABD'de bütün kanser türleri birlikte değerlendirildiğinde, hastaların beş yıllık göreli sağkalım oranı 1970'lerin ortalarında yüzde 49 seviyesindeydi.

2015-2021 döneminde ise bu oran yüzde 70'i aştı.

Bu gelişmede erken teşhis, sigarayla mücadele, yaşam tarzındaki değişiklikler ve yeni tedavi yöntemleri önemli rol oynadı.

Özellikle bazı kanser türlerinde bağışıklık sistemini harekete geçiren ilaçlar ve genetik özelliklere göre geliştirilen hedefe yönelik tedaviler, hastaların yaşam süresini önemli ölçüde uzattı.

Ancak kanser tek bir hastalık değil.

Farklı organlarda ortaya çıkan ve farklı genetik özellikler taşıyan çok sayıda hastalık grubunu kapsıyor.

Bu nedenle bazı kanser türlerinde önemli başarılar elde edilirken, diğerlerinde tedavi seçenekleri hâlâ sınırlı kalıyor.

2050'de yılda 35 milyon kanser vakası bekleniyor

Tedavilerdeki ilerlemeye rağmen kanserin küresel yükü artmaya devam ediyor.

Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) verilerine göre 2024 yılında dünya genelinde yaklaşık 10 milyon kişi kanser nedeniyle yaşamını yitirdi.

Bu sayı, küresel ölümlerin yaklaşık altıda birine karşılık geliyor.

DSÖ'nün yaşam boyu risk tahminlerine göre:

• Her beş kişiden biri yaşamının bir döneminde kansere yakalanıyor.

• Her dokuz erkekten biri kanser nedeniyle hayatını kaybediyor.

• Kadınlarda ise bu oran yaklaşık 13'te bir.

The Lancet Oncology tarafından yayımlanan bir araştırmada, 2050 yılına kadar yeni kanser vakalarının yüzde 75 artabileceği öngörülüyor.

Bu senaryoya göre:

• Yıllık yeni kanser teşhisi 35 milyona ulaşabilir.

• Kanser kaynaklı yıllık ölümler 19 milyona yükselebilir.

• Yeni vakaların yaklaşık yüzde 70'i düşük ve orta gelirli ülkelerde görülebilir.

Bu tahminler, tedavilerdeki bilimsel ilerlemenin küresel kanser yükünü tek başına ortadan kaldırmaya yetmeyebileceğini gösteriyor.

En endişe verici gelişme: 50 yaş altında kanser artıyor

Kanser araştırmacılarının yanıt aradığı en önemli sorulardan biri, genç yaşlarda kanser görülme sıklığının neden arttığı.

Kanser riski genel olarak yaşla birlikte yükseliyor. Bunun başlıca nedenlerinden biri, hücrelerde zaman içinde genetik hasar birikmesi.

Ancak son yıllarda 50 yaş altındaki kişilerde bazı kanser türlerinin daha sık görülmesi, bu geleneksel tabloyu değiştiriyor.

Cancer Research UK verilerine göre İngiltere'de 25-49 yaş grubundaki kanser görülme oranı, 1990'ların başından 2019'a kadar yüzde 24 arttı.

Aynı dönemde 75 yaş üzerindeki kişilerde artış yüzde 10 oldu.

Genç yaş grubundaki mutlak vaka artışı hâlâ görece sınırlı olsa da yükselişin nedenleri tam olarak açıklanabilmiş değil.

Mass General Brigham'dan gastroenterolog Andrew Chan, özellikle gençlerde kalın bağırsak kanseri vakalarındaki artışı araştırıyor.

Chan'a göre fazla kilo, obezite ve metabolik sorunların daha erken yaşlarda ortaya çıkması önemli etkenler arasında olabilir.

Yüksek derecede işlenmiş gıdaların tüketimi de araştırılan olası risk faktörlerinden biri.

Bununla birlikte bilim insanları, gençlerdeki kanser artışının tek bir nedene bağlanamayacağını vurguluyor.

Kanserin yüzde 90'ından fazlası kalıtsal olmayabilir

Araştırmalara göre kanser vakalarının yalnızca yüzde 5-10'u doğrudan kalıtsal genetik yatkınlıkla ilişkili.

Vakaların büyük bölümünde yaşlanma, çevresel etkenler, yaşam tarzı, enfeksiyonlar ve yaşam boyunca oluşan genetik değişiklikler rol oynuyor.

Sigara kullanımı, önlenebilir kanser nedenleri arasında ilk sırada bulunuyor.

Yüksek gelirli ülkelerde sigara kullanımının azalmasıyla akciğer kanseri oranları gerilerken, bazı ülkelerde artış devam ediyor.

Hiç sigara içmeyen kişilerde akciğer kanseri görülme sıklığının artması da hava kirliliği gibi çevresel faktörlere yönelik araştırmaları hızlandırıyor.

Obezite ise giderek daha önemli bir risk faktörü olarak değerlendiriliyor.

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerine (CDC) göre fazla kilo ve obezite, 13 kanser türünde artan riskle ilişkili.

Bu kanser türleri, ABD'deki yıllık kanser teşhislerinin yaklaşık yüzde 40'ını oluşturuyor.

Ayrıca insan papilloma virüsü (HPV) ve hepatit gibi enfeksiyonlar, düşük ve alt-orta gelirli ülkelerde kanser vakalarının yüzde 30'una kadarından sorumlu olabiliyor.

Kanser tedavisinde üçüncü büyük devrim

Bilim insanları, kanser tedavisinde üçüncü büyük dönüşümün yaşandığını düşünüyor.

İlk büyük gelişme, 20. yüzyılın başında radyoterapinin kullanılmaya başlanmasıydı.

İkinci aşama, İkinci Dünya Savaşı sonrasında kemoterapinin geliştirilmesiyle yaşandı.

Günümüzdeki üçüncü aşamanın merkezinde ise bağışıklık sistemi, genetik araştırmalar ve kişiselleştirilmiş tedaviler bulunuyor.

İnsan genomunun haritalanması, kanser hücrelerindeki genetik değişikliklerin daha ayrıntılı incelenmesini sağladı.

Böylece belirli mutasyonları hedef alan ilaçlar ve bağışıklık sisteminin tümörlere karşı tepkisini güçlendiren tedaviler geliştirildi.

Ancak yeni ilaçların başarısı, kanserin türüne ve hastanın biyolojik özelliklerine göre büyük farklılıklar gösterebiliyor.

HPV aşısında tarihi başarı: Beş yılda sıfır ölüm

Kanserin önlenmesinde elde edilen en çarpıcı başarılardan biri HPV aşısı.

HPV enfeksiyonu, rahim ağzı kanserinin başlıca nedenlerinden biri.

Haziran 2026'da The Lancet dergisinde yayımlanan araştırmaya göre İngiltere'de 2020-2024 yılları arasında 20-24 yaş grubundaki kadınlarda rahim ağzı kanseri nedeniyle hiç ölüm kaydedilmedi.

Bu sonuç, aşılama programlarının uzun vadeli etkisini ortaya koyuyor.

Hepatit B aşısı da karaciğer kanserinin bazı nedenlerine karşı koruma sağlıyor.

Bilim insanları ayrıca Epstein-Barr virüsü gibi kanser riskini artırabilen enfeksiyonlara karşı yeni aşılar geliştiriyor.

Bu çalışmalar, kanserle mücadelede yalnızca tedaviye değil, hastalığın ortaya çıkmasını önlemeye de odaklanıldığını gösteriyor.

Moderna kanseri önleyen kişiselleştirilmiş aşı geliştiriyor

Covid-19 aşısıyla tanınan biyoteknoloji şirketi Moderna, kanser alanındaki araştırmalarını hızlandırıyor.

Moderna CEO'su Stéphane Bancel, şirketin yüksek risk taşıyan kişilerde kanserin ortaya çıkmasını önleyebilecek aşılar geliştirme hedefinden söz etti.

Moderna, ilaç şirketi Merck ile birlikte kişiselleştirilmiş kanser aşıları üzerinde çalışıyor.

Bu aşılar, bağışıklık sisteminin kanser hücrelerine özgü moleküler özellikleri tanımasını sağlamayı amaçlıyor.

Şirketlerin geliştirdiği deneysel aşı, özellikle melanom tedavisine yönelik klinik çalışmalarda umut verici sonuçlar verdi.

Araştırmacılar, benzer yöntemlerin genetik yatkınlığı bulunan kişilerde bazı kanserlerin önlenmesinde kullanılıp kullanılamayacağını da inceliyor.

Ancak bu yaklaşım henüz deneysel aşamada.

Kanseri genel olarak önleyen veya bütün kanser türlerini tedavi eden onaylanmış bir aşı bulunmuyor.

Pankreas kanserinde umut veren ilaç

Kanser tedavisindeki dikkat çekici gelişmelerden biri de pankreas kanseri araştırmalarında yaşandı.

En ölümcül kanser türlerinden biri olarak bilinen pankreas kanserine karşı geliştirilen deneysel bir ilaç, klinik çalışmada yaşam süresini uzattı.

Günlük hap şeklinde kullanılan ilacı alan hastalarda ortanca sağkalım süresi 13,2 ay olarak ölçüldü.

Bu süre, kemoterapi alan karşılaştırma grubuna göre 6,5 ay daha uzundu.

İlaç, tümörün büyümesini destekleyen genlerin faaliyetlerini baskılayarak çalışıyor.

Sonuçlar önemli olmakla birlikte tedavi henüz kanseri tamamen ortadan kaldırmıyor.

Ayrıca yeni nesil ilaçların yüksek maliyeti, bu tedavilere erişim konusunda yeni sorunlar yaratıyor.

CAR-T tedavisi: Hastanın bağışıklık hücreleri yeniden programlanıyor

Kanser araştırmalarının en dikkat çekici alanlarından biri CAR-T hücre tedavisi.

Bu yöntemde hastanın T hücreleri, kanser hücrelerini daha etkili tanıyıp yok edebilmeleri için değiştirilerek yeniden hastaya veriliyor.

CAR-T tedavileri özellikle bazı lösemi ve lenfoma türlerinde kullanılıyor.

Ancak uygulama karmaşık ve maliyetli.

Bu nedenle tedaviler çoğu zaman diğer seçeneklerin başarısız olduğu hastalarda tercih ediliyor.

Araştırmacılar, yöntemin daha geniş hasta gruplarında kullanılması ve maliyetlerinin azaltılması için çalışıyor.

Yeni nesil kişiselleştirilmiş aşılar da benzer şekilde bağışıklık sisteminin kanser hücrelerini tanımasını hedefliyor.

Kanser neden tedaviye direnç geliştiriyor?

Francis Crick Enstitüsü'nden kanser biyoloğu Gerard Evan'a göre modern tedavilerin önündeki en büyük sorunlardan biri, kanser hücrelerinin ilaçlara direnç geliştirebilmesi.

Hedefe yönelik ilaçlar başlangıçta tümörün büyümesini durdurabiliyor.

Ancak zamanla tedaviye dayanıklı hücre grupları ortaya çıkabiliyor.

Bu durum, başlangıçta başarılı olan tedavinin etkisini kaybetmesine neden oluyor.

Evan, kanser hücrelerindeki kontrol mekanizmasının bozulmasını gaz pedalı takılı kalan bir otomobile benzetiyor.

Sağlıklı hücrelerde büyümeyi durduran biyolojik mekanizmalar bulunuyor.

Kanser hücrelerinde ise bu mekanizmalar işlevini kaybedebiliyor.

Bilim insanları, yalnızca hücre çoğalmasını baskılamak yerine bu kontrol sistemlerini yeniden çalıştırmanın yollarını arıyor.

Yeni ilaçların geliştirilme hızı, bazı hastaların bir tedavi etkisini kaybettiğinde başka bir tedaviye geçebilmesini sağlıyor.

Ancak bu durum bütün hastalar veya kanser türleri için geçerli değil.

Fillerin kanser direnci bilim insanlarına ilham veriyor

Kanser araştırmacıları yeni tedaviler geliştirmek için hayvanların biyolojik özelliklerini de inceliyor.

Özellikle fillerin kanser karşısındaki görece yüksek direnci dikkat çekiyor.

Afrika fillerinde, tümör baskılayıcı faaliyet gösteren TP53 geninin 20 kopyası bulunuyor.

İnsanlarda ise bu genin tek bir kopyası mevcut.

TP53, hasarlı DNA'nın onarılmasında ve ciddi biçimde zarar görmüş hücrelerin ortadan kaldırılmasında önemli rol oynuyor.

Araştırmacılar uzun yıllardır bu genin faaliyetlerinden yararlanan ilaçlar geliştirmeye çalışıyor.

Henüz geniş kapsamlı bir kanser tedavisine dönüşmüş bir başarı elde edilemedi.

Ancak TP53 üzerine araştırmalar devam ediyor.

YZ kanser teşhisinde nasıl kullanılacak?

Yapay zeka, kanser araştırmalarında giderek daha önemli bir araç haline geliyor.

Özellikle görüntüleme, patoloji, genetik analiz ve ilaç geliştirme süreçlerinde YZ sistemlerinden yararlanılması hedefleniyor.

Queen's University Belfast'tan Profesör Mark Lawler, YZ'nin sağlık sistemlerindeki personel ve kapasite eksikliğini azaltmaya yardımcı olabileceğini düşünüyor.

The Lancet tarafından yayımlanan hassas onkoloji araştırmasına göre dünya genelinde uygun hastaların yaklaşık beşte dördü, teşhislerini veya tedavilerini yönlendirmek için gerekli testlere erişemiyor.

Bu durum, yeni ilaçların geliştirilmesi kadar teşhis altyapısının güçlendirilmesinin de önemli olduğunu gösteriyor.

Araştırmacılar, 2050 yılına kadar dünya genelinde kanserle mücadelede görev yapan sağlık profesyonelleri açısından 100 milyon kişilik bir açık oluşabileceğini öngörüyor.

YZ destekli sistemler, özellikle görüntülerin değerlendirilmesi ve teşhis süreçlerinin hızlandırılması açısından katkı sağlayabilir.

Ancak bu teknolojiler uzman hekimlerin ve gerekli laboratuvar altyapısının yerini tamamen alamıyor.

Kanser araştırmalarında büyük eşitsizlik

Bilimsel ilerlemelerin önündeki en büyük sorunlardan biri finansman ve tedaviye erişimdeki eşitsizlik.

The Lancet Oncology tarafından 2025 yılında yayımlanan araştırmaya göre düşük gelirli ülkeler, 2016-2023 döneminde yalnızca 8,4 milyon dolarlık kanser araştırma finansmanı aldı.

Bu miktar, küresel toplamın yüzde 0,1'inden bile az.

Yeni nesil tedavilerin yüksek maliyetleri de sağlık sistemleri üzerinde baskı yaratıyor.

Özellikle CAR-T ve kişiselleştirilmiş moleküler tedaviler, hastalar açısından önemli yararlar sağlayabilmesine rağmen geniş çaplı uygulama için büyük kaynak gerektiriyor.

Çocukluk çağı kanserleri de araştırma ve ilaç geliştirme açısından özel sorunlar taşıyor.

Bu hastalıkların yetişkinlerde görülen kanserlerden farklı biyolojik özellikleri bulunabiliyor.

Ancak çocukluk çağı kanserlerinin görece nadir olması, klinik araştırmalara yeterli sayıda hasta bulunmasını ve yeni ilaç geliştirilmesini zorlaştırıyor.

Kanser tamamen ortadan kaldırılabilecek mi?

Bilim insanları, kanserle mücadelede önemli ilerlemeler kaydedildiği konusunda hemfikir.

Bazı kanser türleri artık daha erken teşhis ediliyor, bazıları aşılarla önlenebiliyor ve birçok hastada yeni tedaviler yaşam süresini uzatıyor.

Hedefe yönelik protein yıkımı gibi deneysel yöntemler ise kanserin büyümesini yavaşlatmanın ötesinde, hastalıklı hücrelerin ortadan kaldırılmasını amaçlıyor.

Bununla birlikte kanserin biyolojik karmaşıklığı, bütün kanser türleri için tek bir tedavi geliştirilmesini son derece güçleştiriyor.

Cancer Research UK'den Sam Godfrey, kanserin karşı karşıya olduğumuz en karmaşık hastalıklardan biri olduğunu vurguluyor.

Bilim insanlarına göre mevcut bilgi birikimi ve teknolojik kapasite, geçmişte mümkün olmayan tedavi yaklaşımlarını araştırmaya imkân tanıyor.

Ancak her yeni keşif, yanıtlanması gereken başka soruları da beraberinde getiriyor.

Kanserle mücadelede hedef artık yalnızca hastaların daha uzun yaşamasını sağlamak değil; hastalığı ortaya çıkmadan önlemek, kişiye özel tedaviler geliştirmek ve bazı kanser türlerini tamamen ortadan kaldırmak.

Bunun ne ölçüde başarılabileceği ise bilimsel ilerlemenin yanı sıra araştırma finansmanına, erken teşhis olanaklarına ve yeni tedavilerin toplumun farklı kesimlerine ulaştırılmasına bağlı olacak.

Kaynak: Financial Times; Cancer Research UK, Dünya Sağlık Örgütü, CDC, The Lancet ve The Lancet Oncology araştırmalarına dayanan derleme.

Güldem Atabay ve Atilla Yeşilada tarafından kaleme alınan GADT Raporlarına abone olmak ister misiniz?

Bize e-mail atın: istanbulanalytics@gmail com

Raporlar ücretlidir, yatırım önerisi içermez.