Finansal Tsunami Yolda: Japonya’nın Borç Kapanı Küresel Piyasaları Tehdit Ediyor

Borçlanma maliyetlerinin yükselmesi, dünyanın en büyük üçüncü ekonomisini zor kararlarla karşı karşıya bırakırken; yatırımcılar Tokyo deneyiminin ağır mali yükümlülükler altındaki ülkeler için bir testin başlangıcı olup olmadığını izliyor.

Japonya tecrübesi, kamu borçlarının birikmesinin ekonominin yasalarını ortadan kaldırmadığını, aksine sonuçlarını ertelediğini ortaya koyuyor. Faiz oranlarının yükselmesi veya ulusal para birimindeki değer kaybının sürmesi, hükümeti zor tercihler yapmaya zorluyor.

Japonya'nın borç krizi artık dünyanın en büyük üçüncü ekonomisini ilgilendiren yerel bir mesele olmaktan çıkıp, yatırımcıların ve politika yapıcıların yakından takip ettiği bir modele dönüştü. Bu durum, devasa ekonomilerin, son birkaç on yıla kıyasla tamamen farklı bir parasal ortamda yüksek borçlanma düzeylerini sürdürebilme kapasitesi açısından pratik bir test niteliği taşıyor. Neredeyse sıfır seviyesindeki faiz oranlarıyla geçen 30 yılı aşkın sürenin ardından Japonya Merkez Bankası (BoJ); kamu borcunun gayri safi yurtiçi hasılanın (GSYH) iki katını aştığı bir dönemde, artan borç servis maliyeti, para birimi üzerindeki baskılar ve yükselen yaşam maliyeti arasında karmaşık bir denklemle karşı karşıya kaldı.

Uzun yıllar boyunca Japonya küresel ekonomide bir istisna gibi göründü. Ülke, GSYH'nin %200'ünü aşan bir borcu, finansman krizi yaşamadan fonlamayı başardı. Bunda, Japonya Merkez Bankası'nın devlet tahvillerinin büyük bir kısmını satın alarak borçlanma maliyetlerini son derece düşük seviyelerde tutması etkili oldu.

Japon tahvil piyasasının çökeceğine dair defalarca bahse giren yatırımcılar ise sürekli kayıplara uğradı; öyle ki bu piyasa pozisyonu, getirdiği aralıksız zararlar nedeniyle piyasalarda "Ölümcül yatırım hamlesi" (widow-maker trade) olarak anılmaya başlandı.

Ancak küresel ekonomik konjonktürün değişmesi, enflasyonun geri dönmesi ve dünya genelinde faiz artışlarının yaşanması, Japonya'nın bu modeli ne kadar sürdürebileceğine ilişkin tartışmaları yeniden alevlendirdi.

Çözümü Zor Bir Denklem

Japonya Merkez Bankası ve hükümet, her ikisi de yüksek ekonomik maliyetler taşıyan iki seçenekle karşı karşıya: Birinci Seçenek: Dolar karşısında tarihi düşük seviyelere gerileyen Yen'i korumak amacıyla faiz oranlarını artırmak. Fakat bu tercih, kamu borcunun finansman maliyetini yükselterek faiz ödemelerinin genel bütçenin dörtte birinden fazlasını yutacak seviyelere ulaşmasına ve hükümetin temel harcamaları finanse etme kapasitesinin baskılanmasına yol açabilir.İkinci Seçenek: Kamu maliyesini korumak için faiz oranlarını düşük seviyelerde tutmak. Ancak bu seçeneğin maliyeti Yen'deki zayıflamanın devam etmesi şeklinde ortaya çıkacaktır. Japonya'nın enerji ihtiyacının yaklaşık %90'ını, gıda ihtiyacının ise %60'ını ithal ettiği göz önüne alındığında, bu durum ithalat faturasını kabartarak doğrudan enflasyon oranlarına ve hanelerin satın alma gücüne yansımaktadır.

Bu iki seçenek arasında kamu maliyesi üzerindeki baskılar artıyor. Veriler, borç servisi ve sosyal güvenlik yükümlülüklerinin hali hazırda kamu harcamalarının yaklaşık %60'ını kapladığını; eğitim, altyapı, sağlık ve savunma harcamalarına son derece kısıtlı bir alan bıraktığını gösteriyor.

Gerçek Kriz Bir Çöküş Değil

Birçok ekonomiste göre en büyük risk ani bir çöküşten ziyade, satın alma gücünün ve servetin kademeli olarak erimesidir. Neredeyse sıfır faizle geçen üç on yıl, Japon tasarruf sahiplerinin son derece sınırlı getiriler elde etmesine neden olurken, yükselen enflasyon oranları tasarruflarının reel değerini eritmeye başladı.

Aynı zamanda, daha yüksek getirili yeni tahvillerin ihracı borçlanma maliyetini artırırken; enflasyon kademeli olarak borcun reel değerini düşürmektedir. Ancak bu durum yükselen fiyatlar, azalan satın alma gücü ve gelecekte daha yüksek vergiler pahasına gerçekleşmektedir.

Analistler, bu durumun yıllarca sürmesinin, ekonomi geleneksel bir finansal kriz yaşamasa dahi hanehalkı servetinin reel değerinde kademeli bir kayba yol açabileceğini belirtiyor.

Dünya Neden Japonya'yı İzliyor?

Japon tecrübesinin önemi yalnızca yerel ekonomiyle sınırlı değil; Amerika Birleşik Devletleri başta olmak üzere diğer gelişmiş ekonomilerin de karşılaşabileceği bir model olarak görülüyor.

Japonya'nın borcu GSYH'nin %200'ünü aşmışken, ABD borcu %100'e yaklaşmış durumda ve Kongre Bütçe Ofisi (CBO) tahminlerine göre önümüzdeki on yıl içinde %120 civarına yükselmesi bekleniyor.

Ekonomistler, kırılma noktasının ortalama borçlanma maliyetinin ekonomik büyüme oranını aştığı anda başladığı konusunda uyarıyor. Çünkü bu durumda borç, ekonominin gelir yaratma kapasitesinden daha hızlı büyümeye başlar ve kamu maliyesini kırılması zor bir kısır döngüye sokar.

Uzmanlar, ABD kamu maliyesinde beklenen bozulmanın büyük bir kısmının temel harcamaların artışından değil, doğrudan faiz ödemelerinin yükselmesinden kaynaklandığını, bunun da borç servisi maliyetini gelecekteki en büyük sınamalardan biri haline getirdiğini vurguluyor.

ABD Tahvil Piyasasına Uzanan Etki

Japonya'daki gelişmeler, Tokyo'nun ABD borcunu finanse etmede oynadığı rol nedeniyle küresel piyasalar açısından ayrı bir önem taşıyor.

Japonya, yaklaşık 1,19 trilyon dolar ile ABD Hazine tahvillerinin en büyük yabancı sahibi konumunda. Ülke içinde getirilerin yükselmesiyle birlikte Japon finans kuruluşları yatırımlarının bir kısmını iç piyasaya yönlendirmeyi tercih etmeye başladı; bu da son aylarda onlarca milyar dolarlık ABD tahvilinin satılmasına yol açtı.

Analistler, dış talebin azalması halinde bu eğilimin devam etmesinin ABD hükümeti için borçlanma maliyetlerini artırabileceğini değerlendiriyor.

Küresel Finans Sistemi İçin Bir Test

Japonya tecrübesi, uzun süreli borç birikiminin faiz oranları düşükken yönetilebilir göründüğünü, ancak parasal ortam değiştiğinde hızla mali bir sınamaya dönüştüğünü gösteriyor. Ayrıca krizin her zaman ani bir çöküş şeklinde ortaya çıkmadığını, satın alma gücünün kademeli olarak erimesi, artan vergiler ve kamu harcamaları üzerindeki yoğunlaşan baskılar şeklinde de gelebileceğini doğruluyor.

Japonya halen güçlü bir ekonomiye ve istikrarlı finans kuruluşlarına sahip olsa da yaşananlar, sürekli borç genişlemesine dayalı mevcut ekonomik model için gerçek bir sınav niteliğindedir. Borç seviyeleri ekonomik büyümenin üzerinde bir hızla yükselmeye devam ederse, diğer gelişmiş ekonomiler de önümüzdeki yıllarda kendilerini benzer bir sınavın karşısında bulabilirler.