ABD Hazine tahvilleri neden cüzdanınızı doğrudan etkiliyor?

Bir gün bankaya araba almak için kredi çekmeye gittiniz. Faizin yüzde 3,5 olduğunu düşünüyordunuz. Ancak banka görevlisi sizi şaşırttı: “Faiz oranı yüzde 4,5’e yükseldi.” Nedenini sordunuz. Cevap şöyleydi: “ABD uzun vadeli Hazine tahvillerinin getirileri en yüksek seviyeye çıktı.”

Eve kredi almadan döndünüz çünkü artık daha pahalıya mal oluyordu. Ama aklınıza şu soru takıldı: Bu tahviller nedir? Amerikan ekonomisiyle ilgili bir şey, araba kredimi nasıl etkiler?

Tahviller neyi etkiler?

Geçen salı günü ABD uzun vadeli (30 yıllık) Hazine tahvillerinin getirileri 2007’den bu yana en yüksek seviyeye çıkarak yaklaşık yüzde 5,34’e yükseldi. Ayın başında yüzde 5’in altındaydı.

Getiriler daha sonra, ABD Hazine Bakanlığı’nın dün uzun vadeli devlet tahvili alımlarını iki katına çıkaracağını açıklamasıyla geriledi.

Bu tür haberlerin yalnızca devletleri, büyük yatırımcıları, zenginleri ve Amerikan vatandaşlarını ilgilendirdiğini sananlar yanılıyor. Gerçekte tahvil getirilerinin yükselmesi veya düşmesi şunları etkiler:

• Ülkenizin ekonomisini 

• Yatırımlarınızı 

• Marketlerden aldığınız malları 

• Kredi maliyetlerinizi 

• Birikimlerinizin değerini 

• Gelecekteki mali planlarınızı

Fiyat ile faiz arasındaki ters ilişki

Tahvil nedir?
Araba, ev almak veya bir proje başlatmak istediğinizde bankaya gidip 5 veya 10 yıl vadeli kredi alırsınız. Banka da koşullarını koyar; en önemlisi yıllık faiz oranıdır.

Hükümetler de projelerini finanse etmek veya sosyal maliyetleri karşılamak istediklerinde benzer şekilde hareket eder. Vatandaşlardan, yatırımcılardan, şirketlerden ve ülkelerden borç alırlar. Bu borç, sahiplerine kâr marjıyla birlikte geri ödenmesini garanti eden bir borç senedi şeklinde çıkarılır. Bu senede “tahvil” denir.

• Faiz (kupon): Hükümet tahvile nominal bir değer (örneğin 100 dolar) ve sabit bir faiz oranı (örneğin yüzde 5) koyar. Bu faiz, tahvil sahibine yılda bir ödenir. 

• Getiri: Tahvile yatırım yapan kişinin elde ettiği toplam kârdır. Sabit faiz oranına eşit, ondan fazla veya az olabilir. 

• Vade: Hükümet tahvile uzun bir süre (20 veya 30 yıl) belirler. Bu süreye “vade” denir. Vade sonunda nominal değeri (örnekteki 100 dolar) tahvil sahiplerine geri öder.

Tahvilleri kim çıkarır?
Devletler ve kurumlar, projelerini finanse etmek, genişlemek veya vadesi gelen borçlarını ödemek için tahvil çıkarır.

En ünlü tahvil türü, ABD Hazine Bakanlığı’nın çıkardığı tahvillerdir. Bunlar, hükümet harcamalarını ve devlet kurumlarının işleyişini finanse etmek için çıkarılan “borç araçları”dır. Hisse senetlerinin aksine değerleri değişmediği için güvenli yatırımlar olarak kabul edilir.

Fiyat ile getiri arasındaki ilişki nedir?
“Tahvilin fiyatı ile getirisi arasında ters bir ilişki vardır. Tahvilin piyasa fiyatı düştüğünde getirisi yükselir; fiyat yükseldiğinde ise getiri düşer.”

Tahvil sabit bir nakit gelir sağlar. Ancak ilk ihracından sonra ikincil piyasada işlem görmesi, yatırımcının elde ettiği fiili getiri oranını değiştirir.

Örneğin, ilk ihracında 100 dolar değerindeki bir tahvil yılda 5 dolar (yüzde 5) gelir sağlıyorsa, enflasyon nedeniyle değeri düşüp ikincil piyasada daha düşük fiyata alındığında, yeni alıcı ilk alıcıya göre daha yüksek getiri elde eder.

ABD tahvillerinin türleri nelerdir?
ABD Hazine tahvilleri dünyanın en ünlü, en çok işlem gören ve en güçlü tahvilleridir. Hazine Bakanlığı, işlem görebilir devlet borç araçlarını başlıca şu şekilde sınıflandırır:

• Hazine bonoları: Vadesi 1 yıldan kısa olan kısa vadeli araçlardır. Faiz ödemez. 

• Orta vadeli Hazine tahvilleri: 2 ila 10 yıl vadelidir. Altı ayda bir faiz öder. 

• Uzun vadeli tahviller: Genellikle 20 veya 30 yıl vadelidir.

Tahviller nasıl çıkarılır?
Tahviller “birincil piyasa” adı verilen resmi ihalelerle çıkarılır. Sabit faiz, arz ve talebe göre belirlenir.

Hazine Bakanlığı’na göre, bu tahviller ihraç edildikten sonra “ikincil piyasa”da yatırımcılar arasında işlem görür. Bu da fiyatların ve getirilerin piyasa koşullarına göre sürekli yükselip düşmesine neden olur.

Tahvil getirileri neden yükselir?
Getirilerin yükseldiği bazı durumlar şunlardır:

1. Siyasi ve ekonomik gerilim korkusu: Ekonomi, işgücü piyasası ve enflasyon hakkında olumsuz haberler yayıldığında, yatırımcılar tahvillerle ilgili riskleri yeniden değerlendirir. İkincil piyasada orijinal değerinin altında satarlar. Fiyat düşer, getiri otomatik olarak yükselir. Örneğin enflasyon yükseldiğinde Fed faiz oranını artırır. Yatırımcılar daha yüksek faizli yeni tahvillere yönelir. Eski tahviller cazibesini kaybeder, talep düşer, fiyat geriler ve getiri yükselir.

2. Tahvil ihracının artması: Hükümet açığı veya projeleri finanse etmek için daha fazla tahvil çıkardığında arz artar, göreli talep düşer, fiyat geriler ve getiri yükselir.

3. Risk beklentileri: Yatırımcılar kamu borcunun veya mali açığın büyük ölçüde genişlediğini hissederse, potansiyel geri ödeme riskini telafi etmek için daha yüksek getiri talep eder.

4. Merkez bankasının müdahalesi: Merkez bankası faiz oranlarını yükselttiğinde, eski tahvillerin cazibesi azalır. Yatırımcılar bunları daha düşük fiyattan satar ve getiri yükselir.

5. Yatırımcı ruh hali ve alternatif fırsat: Risk iştahı arttığında yatırımcılar hisse senedi gibi daha dalgalı varlıklara yönelir. Daha iyi fırsatlar olduğunda tahvilleri satarlar; fiyat düşer, getiri yükselir.

Yedinci: Tahvillerin kalitesini kim derecelendirir?
Bu görevi “kredi derecelendirme kuruluşları” üstlenir. En ünlüleri Standard & Poor’s, Fitch ve Moody’s’tir.

Bu kuruluşlar tahvilleri şöyle sınıflandırır:

• Yüksek kredi kaliteli (iyi) tahviller 

• Yüksek riskli tahviller

Tarihsel olarak ABD Hazine tahvilleri bu kuruluşlarda yüksek notlara sahip olmuştur. Bu da dünyanın bunlara rağbet etmesini açıklar.

ABD Hazine tahvillerinin küresel ekonomi için önemi nedir?
ABD Hazine tahvilleri, dünyanın en büyük ekonomisine bağlı oldukları ve hükümet tarafından desteklendikleri (vergi koyma gücü sayesinde) için düşük riskli varlıklar olarak küresel finans piyasalarının temel referansıdır.

Birçok başka varlığın (hisse senetleri, özel tahviller, gayrimenkul) getirileri bu tahvillere göre ölçülür.

Bireyler birikimlerini korumak, sabit gelir elde etmek veya büyük harcamaları karşılamak için kullanır. Bankalar da düşük riskli, kolay satılabilir ve getirisi cazip oldukları için tercih eder.

Bu tahviller, bankaların kısa vadeli borç almak istediğinde teminat olarak da kullanılır (tıpkı birinin altınını rehin vererek nakit alması gibi).

Bloomberg’in aktardığı verilere göre ABD tahvil piyasasının büyüklüğü 58,2 trilyon dolardır. Dünya genelindeki toplam tahvil piyasası ise yaklaşık 130 trilyon dolardır.

ABD’nin toplam borcu yaklaşık 39 trilyon dolardır (Hazine Bakanlığı verilerine göre).

Ülkeler ve merkez bankaları neden ABD Hazine tahvili tutar?
Ülkeler, küresel merkez bankaları ve büyük fonlar ABD Hazine tahvillerini şu nedenlerle tutar:

• Küresel finans sisteminin kalbi haline geldikleri ve doğrudan dolara bağlı oldukları için. 

• Dolar cinsinden satıldıkları için, dış ticaret ihtiyaçlarını karşılamak ve yerel para birimini korumak amacıyla güvenli varlık olarak döviz rezervlerini güçlendirirler. 

• Garantili ve sabit getiri sağladıkları, ayrıca kolay satılabildikleri için yüksek likiditeye sahiptirler.

Hazine Bakanlığı’na göre en büyük sahipler:

• Avrupa: yaklaşık 3,6 trilyon dolar 

• Japonya: 1,2 trilyon dolar 

• Çin: 682 milyar dolar

Onuncu: ABD Hazine tahvili getirilerinin yükselmesi ekonomileri, şirketleri ve bireyleri nasıl etkiler?
Fortress Yatırım Stratejileri CEO’su Mustafa Fehmi, tahvillerin en önemli noktalarını şöyle açıkladı:

1. Ülke ekonomilerine etkisi:

• Sermaye çıkışı ve para birimlerinin zayıflaması: Para, yüksek getirilerden yararlanmak için gelişmekte olan piyasalardan ABD’ye akar. Bu, yerel para birimlerini zayıflatır ve enflasyonu yükseltir. 

• Savunmacı önlemler baskıyı artırır: Merkez bankaları para birimlerini korumak ve sermaye çıkışını engellemek için yerel faizleri yükseltmek zorunda kalır. Bu da o ülkelerdeki herkes için kredileri ve finansmanı daha pahalı hale getirir.

2. Yatırımcılar ve şirketlere etkisi:

• Şirketler ve para maliyeti: Tahvil getirilerinin yükselmesi, “paranın daha pahalı hale geldiği” anlamına gelir. Şirket yönetimleri hızlıca hesaplarını yeniden yapar; yeni projeleri erteler, harcamaları kısar ve likiditeyi korumak için istihdamı azaltır. 

• En çok zarar gören şirketler: Yüksek borçlu şirketler, borç servis maliyetinin artması nedeniyle büyük baskı altına girer; yeniden yapılandırmaya bile gidebilir. Teknoloji şirketleri de ucuz finansmana bağımlı oldukları için ağır darbe alır. 

• Yatırımcı davranışı: ABD tahvilleri yüksek getiri ve yüksek güvenlik sunduğunda yatırımcı “Neden yüksek risk alayım?” diye düşünür. Riskli varlıklara olan maruziyetini azaltır ve tahvillere yönelir.

3. Diğer varlıklar (hisse senetleri, gayrimenkul vb.) üzerindeki etkisi:

• Hisse senetleri ve kripto paralar: Özellikle teknoloji hisseleri satış baskısı ve değerleme düşüşü yaşar. Yatırımcılar paralarını buradan çekip daha az riskli ve daha yüksek getirili tahvillere yönlendirir. 

• Gayrimenkul ve uzun vadeli yatırımlar: Finansman maliyeti arttığı için talep geriler, yatırım ve genel ekonomik büyüme zayıflar.

4. Bireysel vatandaşa etkisi:

• Doğrudan kredi pahalılığı: En net ve acı etki buradadır. Konut kredileri, araba kredileri ve kredi kartı faizleri yükselir. Bu etki yalnızca ABD ile sınırlı kalmaz, birçok ülkenin vatandaşlarını da etkiler. 

• Ek yaşam maliyeti: Getirilerin yükselmesi doların güçlenmesine yol açar. Bu da ithalata bağımlı veya zayıf para birimine sahip ülkelerde ithalat, enerji ve mal maliyetlerini artırır. Bireyi yavaş yavaş ve derinden baskılayan yorucu bir ekonomik ortam yaratır.

Buna karşılık, risk almayan, muhafazakâr tasarruf sahipleri ve yatırımcılar için garantili ve güvenli getiri arayanlar açısından altın bir fırsattır.

Kısaca: Güçlü tüccarın pençesi

Daha iyi anlamak için “Amerika” adlı bir şehir hayal edelim. Orada “Amca Sam” adında güçlü ve güvenilir bir tüccar var. Fabrikasını nakit kullanmadan büyütmek istiyor. Şehirde 100 dolar değerinde borç senetleri çıkaracağını, bunları alanlara yılda 5 dolar faiz ödeyeceğini ve 10 yıl sonra borcu geri ödeyeceğini duyuruyor.

İnsanlar bu tutarı cazip ve güvenilir buluyor (paraları güvende). Garantili senedi alıyorlar, tüccar da fabrikasını genişletecek parayı buluyor.

Ancak birisi araba almak, bir başkası ev almak, biri ameliyat olmak, bir diğeri işini kaybetmek gibi nedenlerle senetlerini başkalarına daha düşük fiyattan bile satmaya başlıyor.

Bir gün “Amca Sam’in ekonomik kriz yaşadığı ve fabrikasının etkilendiği” haberi yayılıyor. İnsanlar korkuyor ve senetlerini satmak için acele ediyor. Fiyat düşüyor. Ancak tüccar bizzat çıkıp haberleri yalanlıyor, hatta yeni bir fabrika kuracağını açıklıyor. Bu kez yüzde 6,5 faizli yeni senetler çıkarıyor. İnsanlar yeni senetlere hücum ediyor, eskilerin fiyatı düşüyor.

Yeni yüksek getirili senetleri alan “Mike” adında bir vatandaş, bankaya araba kredisi için gidiyor. Görevli daha yüksek faiz şartı koyuyor. “Neden?” diye soruyor. Cevap: “Tüccar artık yüzde 6,5 faizli senetler sunuyor. Sana kredi vereceksem senin de yüzde 7,5 faiz ödemen gerekir.”

Kaynak: Al Jazeera