'İki Film, İki Yönetmen, ve Teknolojiye Yenik Düşerek Yetenekleri Öteleyen Sinema...'

Galiba soru şu: Durmadan konuştuğumuz o büyük filmlerin yönetmenleri, en son filmlerine kendilerinden ne kadar özgün izler bırakabiliyorlar?

Bu yazıda gecikmeli olduğumun farkındayım, ama ne yapalım, geç oluyor ve de güç olmuyor, diye umuyorum. “Çoktan geçti bunların altından sular” diyorsanız, bu satırlardan sonrasını okumayın.

İki ay oldu, iki sinema ustasının filmlerini sinema salonu keyfini çıkararak izlemiştim.

Biri bende derin bir düşkırıklığı yarattı.

Diğeri ise, üzerine yığılan aşırı yorumların, kimilerini güdümüne almış olan klasik metin fetişizminin ağırlığına rağmen sadece sinema işçiliği olarak kendisine zihinsel arşivimde bir yer açtı.

Colin Firth, “İfşa Günü”nde

Önce Spielberg’in çalışmasını gördüm. Disclosure Day ve ya İfşa Günü.

Benim için sinema işçiliği, hikayeyi —hangi hikaye olursa olsun— görselliğin nasıl anlattığı, yani biçim ve biçime dair çabalar esastır.

O yüzden Spielberg bende hep saygı duyulan ustalar arasında yer almakta.

İdi.

Beklentilerime rağmen, Disclosure Day, sarsıcı bir 20 dakikalık anlatımla başlayıp izleyiciyi yarı yolda terkeden darmadağınık, başarısız bir deneme.

Sebep şu: Klişe karakterlerin cirit attığı hikayede, Spielberg’in maharet alanı olan görsel efektler ile tiplemeler arasında seyirciye “eee, peki sonra?” dedirten bir dengesizlik var. Mesela, Colin Firth’ü kötü adam rolüne yerleştirmiş Spielberg, ilk bakışta fevkalade bir seçim diyorsunuz, ama anlıyoruz ki bu portre önerisi Firth’ü dahi ikna edememiş. Film boyunca kaskatı, bir sonraki hamlesi kestirilebilir bir hareket şeması ile adeta başıboş dolaşmakta bu usta aktör.

Daha beteri, karakterler ve görsel cambazlıklar film boyunca birbirini törpülüyor ve aşağı yukarı yarım saatlik gerilimi yerli yerinde başlangıçtan sonra, sinematografinin kayışı kopmuş gibi boşa döndüğü, neredeyse amatör işi bir kurgu kargaşası ortaya çıkıyor.

Mantık hataları gülünç derecede bariz, olay örgüsü zorlama, araba-tren sahnelerinde olduğu gibi hikayeyle alakasız, ona hiçbir şey katmayan sekanslar peşpeşe sıralanıyor. Film seyircinin zekasını hafife alacak ölçüde didaktik ve sonlara doğru lezzeti iyice kaçmış bir çorba.

Nerede o Jurassic Park, nerede Indiana Jones’lar, nerede Saving Private Ryan veya o henüz değeri anlaşılmayan başyapıt, A.I. (Artifical Intelligence)… nerede bu pusulası kopuk, dağınık, savruk iş.

Ve, The Odyssey. Gişeleri patlatan, Nolan imzalı film. Bu çalışmayla ilgili kopan tozdumandan da anlaşılacağı gibi, işler karışmış durumda. Bir yanda yere göğe sığdıramama, öbür yanda yerin dibine batırma durumu.

Dedim ya, ben sinemaya sinema olarak bakarım; form esastır benim için, kim hangi hikayeyi nasıl anlatırsa anlatsın. Homeros’un metnine sadakat iddiası üzerine değil, Nolan imzasının (bir kez daha) tescili üzerine kurulu bir uyarlama The Odyssey — görüşleri bölen de bu.

Kutsala saygısızlık üzerinden bir tartışma yaşandı. Bir uzmana göre Nolan’ın filmi, şiiri asıl unutulmaz kılan unsurları—Odysseus’un eve dönüş özlemini, söz ustalığını ve metnin diğer katmanlarını—tümüyle yakalamaya çalışmamış.

Bunun gibi yığınla görüş var. “Bakın ben yapıtı en iyi okuyan kişiyim” yarışına girilmesi için ne kadar güzel bir fırsat! Öyle ki, bir yerde “aslında Homeros diye birisi yok” iddialarını dahi gördüm. Haydi buyrun bakalım.

Peki film?

IMAX 70mm kullanımı ve kamera kesinlikle çizgi üstü bir teknik başarı, ama “sinemanın gelmiş geçmiş en yüksek zirvesi” iddiası fena halde abartılı. Bunu sosyal medyada ve bazı geleneksel yayın organlarında rasyonalize etme çabalarını da filmin bütçesinden PR’a ayrılan şişkin torbaya bağlıyorum.

Oysa, genel olarak bakıldığında, Nolan’ı koşulsuz kayıotsız övenlerin bile sahnelerin çoğunun ”aceleye getirilmiş” hissi uyandırdığını itiraf etmekteler.

Filmin Nolan’ın en iyi işlerine erişemediğini not edenlere katılıyorum; bu da onu bence Ridley Scott’ın “Gladiator” veya “Kingdom of Heaven”ındaki, veya James Cameron’un “Abyss”indeki duygusal-görsel bütünlükten, veya Denis Villeneuve’ün “Dune” serisindeki, mitolojik malzemeyi sinematografik dil içinde eritme becerisinden ayırıyor. Scott, bana göre, teknik işçilikte Nolan’dan daha üstün oldu her zaman; Villeneuve ise, ikisinden de daha ayrı bir yerde, içerik-form uyumunun sarsılmaz ustası.

Nolan, The Odyssey’de, yapıtın sergilediği karakter derinliklerini, tipolojiden mitos’a yükselmiş simgeselliği, ne yazık ki, bir action şehvetinin altında eziyor çoğu kez; bu da anlatım biçimi bakımından gerçek bir “zirve” değil, kendi filmografisi içinde Interstellar ve Inception’ın, The Dark Knight ikilemesinin altında konumlanan, güçlü ama yer yer kusurlu bir deneme olduğunu gösteriyor.

Filmlerle ilgili görüşlerimi burada özetledim, ama bunları bir de seçkin müzikler eşliğinde paylaşmalıyım. Çünkü, bana sorarsanız, filmin müziği, Ludwig Göransson’un antik çalgılarla ürettiği soundtrack, ne kadar farkedildi bilemiyorum, filmi baştan sonra ayakta tutan, ona kemik metnin önerdiği soyluluğu sağlayan, hikayeyi taşıyan ana unsur.

İşte Göransson’dan bir parçayla başlayan Yörünge, burada.

Ama yazının altbaşlığında sorduğum soruya geri dönmeliyiz. Cevap arayışında duygularıma en yakın yorumları, Jesse Hassenger’in The Guardian’daki denemesinde buldum. Şöyle soruyor o da:

“Tamamı IMAX kameralarla çekilen ancak dünya çapında sadece birkaç düzine sinemada kendi doğal formatında izlenebilen Nolan’ın filmi, daha elitist bir seyirlik biçimine gereğinden fazla mı vurgu yapıyor? Yoksa o sadece, talebin sembolik olarak yetersiz bir arzı aşmasına yol açan bir düzeyde şovmenlik mi sergiliyor?”

Ve yazısını şöyle noktalıyor:

“Odyssey eksenindeki söylem ve diskurun en çarpıcı yanı barındırdığı onca kin veya küçümsemeye rağmen, insanların bir bardak suda bir sonraki fırtınaya doğru ilerlerken ekranı isteksizce kaydırıp geçmek yerine, aslında bu tartışmalara katılmaktan heyecan duyuyor görünmeleri.

Eski usul ‘monokültür’ ile teknolojik olarak çok daha fazla güçlendirilmiş doygunluğun bu melezleşmesi – yani 1950’lerin o epik filmlerinden farklı olarak ve gerçek IMAX’in kısıtlı erişilebilirliğine rağmen, hem filmin hem de film hakkındaki tartışmaların kişiye popüler bir dijital platform dizisi kadar erişilebilir ve muhtemelen daha tatmin edici şekilde hissettirmesi – suni bir gündem (‘astroturfing’) gibi değil; vizyon öncesi kabartılan beklentiden (hype) çok daha daha eğlenceli olan, gerçek bir vizyon sonrası heyecan gibi bir olgu.

Sesi yüksek çıkan bir azınlığın Batı’nın çöküşünü getirdiği konusunda ısrar ettiği – ya da her ne zırvalıyorlardıysa – bu film, sonuçta harika bir birleştirici unsur haline geldi.

Bu illa ki bir fikir birliği anlamında değil; ama başka ne izlesek diye etrafa bakınmak yerine sinemaya gitmenin ve sonrasında film üzerine konuşmanın, dünyada yaşıyor olmanın hala hayati bir parçası gibi hissettirebileceğini hatırlatma noktasında birleştirici oldu.”

Galiba sel gidince bu kum kalacak geriye. Bundan 10-15 yıl sonra Nolan’ın işçiliğini ne kadar konuşacağız, emin değilim.

Ama filmin ürettiği, büyük kısmı yapay kitlesel hezeyan, herhalde uzun süre müstehzi tebessümle hatırlanacak.

Yavuz BAYDAR