COP 31 Sona Ererken Söylem-Eylem Çelişkisi: Türkiye “Yeşil” Derken, Öbür Tarafta Halâ Fosil Yakıt Peşinde

Osmanlı’nın ne denli çevre dostu olduğundan dem vuruldu, zeytin ağaçları dikildi, konuklar ağırlandı, o ona bunu bu ona onu dedi, ama İklim Krizi nedir anlaşıldı mı?

“Daha fazla soykırım ve daha fazla eko-kırımın yaşanacağı bir geleceğe doğru sürükleniyoruz. Durum bundan daha fazla kontrolden çıkmış olamazdı. Gezegen ölmüyor. Öldürülüyor ve bunu kimin yaptığını biliyoruz.”

“Ve bizi kurtarmaya kimse gelmeyecek…”

Çevre aktivisti Greta Thunberg’in basın toplantısındaki bu sözleri durumu yeterince açıklıyor.

Türkiye’nin omurgasını yitirmiş, muhakeme becerisi çökmüş medya ortamına bakarsanız, Antalya’da sanki bir turizm fuarı, bir küresel lunapark var. Binlerce kişi gelmiş, aman efendim, bu hem ekonomimize şu kadar katkı yapmış, hem de dünyaya bir kez daha ne kadar büyük ve önemli olduğumuzu, ne kadar güzel organizasyon yaptığımızı göstermişiz.

Ve bu önemli iklim krizi zirvesi sanki dünya liderleri için sadece bir tokalaşma-kaynaşma vesilesiymiş. Efendim şu ziyaret eden devlet büyüklerinin ne yediği ne içtiği filan, keşke daha fazla magazin tarafı haber olsaymış.

Türkiye doğasını talan eden şirketlerin COP 31’de boy göstermesi de medyayı hiç rahatsız etmemişti. Acaba kaç kişi tipik alaturka ikiyüzlülüğü teşhir eden şu yazıyı okudu? Okusanız Türkiye coğrafyasının altını üstüne getiren şirketlerin isim isim bu zirveye de nasıl bulaştığını görecektiniz.

İki gündür gazete ve kanal haberlerine bakıyorum, ara ki bulasın, orada çoğu kaygı içinde (özellikle küçük ve yoksul ülkeler) toplananlar ne konuşuyor, asıl mesele nedir, dünyanın ne kadar vakti kaldı, bunlar yok. Magazin bolluğu içinde gelişmeyi görme usulü de Türk büyüklerinin konuşmalarını yayınlamakla yetinmek olmuş.

Başlıkların çoğu, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın dünyaya verdiği “Gazze dersi” ile ilgili. Gazze, evet, bir büyük sorun da, bunun COP 31’in gerçek gündemi ile ilgisi nedir, anlamak mümkün değil.

Asıl gündem, yetkin iklim gözetim kuruluşu Climate Action Tracker’ın (CAT) analizinde yer almakta: Hükümetlerin gezegeni ısıtan emisyonları azaltmakta çok uzun süre ayak diretmesi nedeniyle dünya, milyarlarca insanı yıkıcı iklim etkilerinin içine sürükleyecek“geri döndürülemez bir eşik aşımına” (“irrecoverable overshoot”) doğru ilerliyor.

Rapora göre, mevcut politikalar doğrultusunda gezegen, yüzyılın sonuna kadar sanayi öncesi döneme kıyasla ortalama 2,7°C ısınacak. Bu ısınma seviyesi, ülkelerin on yıl önce üzerinde uzlaştığı, ancak birkaç yıl içinde aşılması beklenen 1,5°C eşiğini yerle bir ediyor.

Bilim insanları, bu sınırın ötesinde halihazırda yıkıcı olan fırtınaların, kuraklıkların, sıcak hava dalgalarının, sellerin ve diğer etkilerin dünyanın bazı bölgeleri için tahammül edilemez boyutlara ulaşacağı ve dizginlenemeyecek bir kontrolden çıkmış iklim değişikliğini (runaway climate change) tetikleyebileceği konusunda uyarıyor.

Britanya’nın merkez-sol hükümetinin dışişleri bakanı Ed Miliband’ın dün zirvede yaptığı konuşmanın can alıcı bölümünden de haberi olmadı Türkiye kamuoyunun.

“İklim eylemi mücadelesinde yeni cephe ulusal güvenliktir; bir zamanlar bilimkurgu senaryosu sayılan durumlar artık günlük haberlerin sıradan olayları haline geldi,” dedi Miliband.

“Şunu açıkça görmeliyiz ki iklim çöküşü, karşı karşıya olduğumuz en büyük ulusal güvenlik tehditlerinden biridir. Gıda güvenliği, altyapıya yönelik riskler ve nüfus hareketleri (iklim krizinin birer sonucudur…)”

Gene de, o mütebessim çehreli fotoğrafların arasında “kararan geleceğimizi geri kazanmak” için hummalı bir faaliyet var.

Zirveyi izleyen muhabir Fiona Harvey’in notu şöyleydi:

“Çerçeve karar (cover decision), COP zirvelerinde resmi bir statüye sahip. Müzakere edilir ve kapanışta kabul edilir. Dolayısıyla içerdiği kararlar bağlayıcıdır ve ülkeler sonradan bunlardan sorumlu tutulabilir. Ancak, tek bir konuya odaklanan diğer resmi müzakere başlıklarının aksine çerçeve karar bir torba metin niteliğindedir.

Müzakerecilerin taraflara ve kuruluşlara sunulan şükranlar gibi biçimsel unsurlardan, toplumsal cinsiyet eşitliği ve kapsayıcılık gibi meselelere yapılan atıflara; iklim krizinin sağlık üzerindeki etkileri ya da okyanusların durumuna ilişkin endişeler gibi müzakerelerin başka hiçbir yerinde kendine zemin bulamayan önemli konuların kayda geçirilmesine kadar çok çeşitli unsurları barındırabilir.

Bu yıl Avustralya bir çerçeve karar çıkarma seçeneğini açık bıraktı. Ancak Arap Grubu, Rusya ve genellikle Suudi Arabistan’ın güçlü etkisi altında olan, Hindistan’ın ve kimi zaman da Çin’in yer aldığı Benzer Görüşlü Gelişmekte Olan Ülkeler (LMDC) grubu da dahil olmak üzere bazı kilit aktörler buna karşı görünüyor.”

BM Genel Sekreteri António Guterres’in açılış konuşmasında, adı konmasa da, iki ülke özel eleştiri konusu oldu. COP 31 zirve “ortağı” Avustralya ile ev sahibi Türkiye.

Türkiye’ye bakalım o halde.

Gerçekten de ev sahibinin zirvedeki söylem koreografisi ile sahadan yansıyan niyetleri arasındaki makas gözlere çarpmayacak gibi değildi.

COP 31 “Başkanı” ve Çevre Bakanı Murat Kurum’un konuşması incir çekirdeğini dolduracak içerikteydi. Böylesi bir kritik eşikte Kanuni Süleyman ve şanlı tarihten bahsetmek herhalde ancak bu hükümet erkânının aklına gelebilirdi.

O yüzden o boş lafları geçelim.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın konuşmasında ise bazı çalışmaların dökümünü gördük. Mesela “2053 Net Sıfır Emisyon’ hedefimiz doğrultusunda Yeşil Kalkınma yolculuğumuzu kararlılıkla sürdürüyoruz. Enerjiden sanayiye, ulaştırmadan tarıma kadar tüm sektörlerimizi karbonsuzlaştırma rotasında yeniden yapılandırıyor, ekonomimizin bütün sektörlerinde yeşil dönüşümü esas alıyoruz,” dedi Cumhurbaşkanı, ve ekledi:

“BM Genel Kurulu kararıyla 30 Mart’ın Uluslararası Sıfır Atık Günü ilan edilmesi ise ortak mücadelemizin küresel bir kazanıma dönüşebildiğinin en güzel örneği oldu.”

Sıfır Atık Günü de böylece yılda bir kullanılan vicdan deterjanıgibi, diğer muhtelif BM günlerine eklenmişti, ama bunun gezegeni kurtarmada hayati önem taşıdığı da elbette hayli şüpheliydi.

Neyse ki, Maliye Bakanı Mehmet Şimşek devreye girdi de, en azından Türkiye’nin “gerçekleri” konusunda, ima yoluyla da olsa, bir soru duyduk:

“Bizim için 2053 net sıfır hedefi tabii ki çok önemli,” dedi Şimşek.

“Biz büyüyen bir ekonomiyiz dolayısıyla sürekli olarak büyümeye devam etmemiz gerekiyor ama büyürken karbondan arındırabilir misiniz kendinizi? Yeşil sanayinizi oluşturabilir misiniz? Önümüzde duran sorunlar bunlar.”

İşte size, dünya iklim yüzünden muazzam bir insanlık felaketine adım adım giderken, Türkiye’de iktidarın süregiden fosil yakıt fetişizmini açıklayan en büyük çelişki.

Şöyle:

Erdoğan’ın COP 31 açılışında Guterres ile zeytin fidanı dikmesinden iki gün önce hükümet, Gabar’da yeni petrol sahalarının bulunduğunu ve üretime geçildiğini duyurmuştu.

Yani “bu ne perhiz, bu ne lahana turşusu” mu?

Guterres’in fosil yakıtlardan uzaklaşmak için somut takvimler ve uygulama planları talep eden konuşmasının, ayrıca da zirveden gelecek çerçeve kararların, ev sahibi Türkiye’yi özellikle zor durumda bırakacağı anlaşılmakta.

Çünkü bir yanda iklim taahhütlerini hayata geçirme iddiası ile, petrol ve doğalgaz üretimini büyütme programı üzerinden popülist ve dar menzilli bir siyaseti bağdaştırmanız mümkün değil.

Çelişkinin anahtarı, Erdoğan ve ekibinin —ve ortağı MHP’nin— enerji bağımsızlığından ne anladığında saklı.

Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar’a göre Türkiye, enerjisinin üçte ikisini ithal ediyor ve yılda 60–70 milyar dolarlık enerji faturası ödüyor. Yerli petrol ve doğalgaz üretimi, bu ekonomik yükü azaltmanın araçları olarak sunuluyor.

Dolayısıyla mesele propaganda ile örtülecek gibi değil. Gerçek bir dışa bağımlılık sorunu var.

Gabar açıklaması tam olarak bu çerçeveye oturuyor. Bayraktar 9 Kasım’da Gaziler ve Çardaklı sahalarında 135 milyon varillik yerinde petrol potansiyeli belirlendiğini, üretimin başladığını ve hedefin enerji bağımsızlığı olduğunu duyurdu.

Buradaki rakamı kesinleşmiş, tamamı çıkarılabilir rezerv gibi aktarmamak gerekiyor herhalde: Açıklama doğrudan “fosil yakıta hücum” diyor.

Hükümetin yeni enerji stratejisi, günlük petrol talebinin 2040’a kadar 993 bin varilden 718 bin varile düşmesini öngörüyor. Aynı zamanda Türkiye’nin yurtiçi ve yurtdışındaki üretiminin kalan ihtiyacı karşılayacak düzeye çıkarılması amaçlanıyor. Yani, Ankara’nın yaklaşımı, petrolü tamamen geride bırakmaktan ziyade daha az tüketilen petrolün daha büyük bölümünü kendisinin üretmesine dayanıyor.

Siyasi tercih burada belirginleşiyor. İklim politikası, fosil bağımlılığının hangi hızla azaltılacağını soruyor; ve bir yol haritası talep ediyor. Enerjide milliyetçi yaklaşım ise kalan ihtiyacı kimin karşılayacağıyla ilgileniyor.

Bu iki hedef bazı noktalarda örtüşebilir mi? Evet. Ancak bunları birbirinin yerine koymak, dışa bağımlılıktan kurtulmayı iklim krizinden çıkışla eşitlemek anlamına geliyor. Bunu da görmek gerek.

Türkiye’nin COP31’de öne çıkardığı öneri de aynı belirsizliği taşıyor. Ankara, küresel enerji tüketiminde elektriğin payının 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarılmasını istiyor. Elektrikli araçlar, ısı pompaları ve sanayideki dönüşüm fosil yakıt kullanımını azaltabilir.

Ancak Reuters’ın haberine göre öneri, ilave elektriğin düşük karbonlu kaynaklardan üretilmesini zorunlu tutmuyor.

Önemli. Türkiye’de elektriğin yaklaşık üçte biri hâlâ kömürden üretiliyor. Elektrikleşme oranı, enerjinin hangi biçimde kullanıldığına dair veri sunuyor, ama elektriğin nasıl üretildiğini tek başına açıklamaya yetmiyor. Dolayısıyla elektrikleşme, temiz üretimle ve fosil yakıttan uzaklaşma planıyla desteklenmediğinde iklim kriziyle mcadeleden de uzaklaşmış olacaksınız.

Daha somut sınav ise kamu kaynaklarının dağılımında görülüyor. Ember’in Ekim 2025 tarihli hesabına göre, yerli kömür santrallerine sağlanan dolar bazlı alım garantileri dört yılda en az 8,7 milyar dolarlık ödeme doğuracak. Bu tutarın tamamını piyasa gelirinin üzerine eklenen sübvansiyon olarak tanımlamak doğru değil. Söz konusu olani tahmini garantili alım ödemeleri.

Bununla birlikte tercih açık: Kömür gelirleri korunurken, yenilenebilir yatırımların önündeki şebeke darboğazları sürüyor. Ember, kaynakların şebekenin yenilenmesine yönlendirilmesi ve idari engellerin kaldırılmasıyla dönüşümün hızlandırılabileceğini belirtiyor. Dolayısıyla mesele yalnızca güneş ve rüzgâr yatırımı yapılıp yapılmadığı değil; eski enerji düzeninin hangi araçlarla ayakta tutulduğu.

Öte yandan olumlu gelişmeler de var. Resmî Türkiye verileri güneş ve rüzgâr kapasitesinde dikkate değer artışlar gösteriyor. Yeni 2040 stratejisinde elektrikleşme, depolama ve yenilenebilir kapasite yatırımları da mevcut.

Global Witness’ın ticari verilere dayanan analizi, TPAO’nun toplam portföyündeki doğalgaz üretiminin 2035’te 2025 düzeyinin yaklaşık üç katına çıkabileceğini öne sürüyor. Türkiye’nin genel iklim performansını kritik derecede yetersiz bulan Climate Action Tracker, mevcut politikalar altında emisyonların 2035’e kadar yükselmeyi sürdüreceğini öngörüyor. Kısacası uzak gelecekteki hedeflerle yakın dönemin yatırım tercihleri arasındaki mesafe, işin püf noktası.

“Erdoğan ve ekibi hiçbir şey yapmıyor” demek haksızlık olur, ama eleştiri hala baki:.

Hükümetin, fosil yakıtlardan geri çekilmeyi enerji siyasetinin belirleyici ilkesi hâline getirmeden, iklim liderliği iddiasında bulunması ve palyatif önlemleri asli stratejik adımlar gibi sunması, güven verici değil ve soru işaretlerini ortadan kaldırmıyor.

Antalya’nın gerçek başarı ölçütü zeytin ağacı dikimi veya Dünya Atık Günü ilanı değil, temiz enerjinin fosil bağımlılığının yanına mı eklendiği, yoksa onun yerini mi aldığı olmalı. Olacak mı?

Son olarak şunu da eklemeliyim: Antalya’da dünyanın gerçekten kaygılı itili ufaklı ülke liderleri geleceği nasıl kurtarırız diye tartışırken, Türkiye’nin o tipik kör gündem içinde, bir (sosyal) medya kakofonisi halinde başını kaldıramaz hale gelmesi, trajikomik bir durumu belgelemekte.

İktidarına muhalefetine, ucuz hesaplar peşinde koşan yerli-milli siyaset sınıfına, dünyadan kopmuş sözde kanaat önderlerine Thunberg’in sözlerinin mealini şöyle özetleyebilirim:

“Gezegenin kaderini asla umursamadan böyle kısır siyaset içinde didişmeye devam ederseniz, pek uzak olmayan bir gelecekte, şaşkınlık ve dehşet içinde, artık sahte gündemler içinde birbirinizi yiyeceğiniz bir ortamın kalmadığını göreceksiniz. Sesleriniz o bitik gezegenin içinde duyulmayacak bile.”

Yavuz BAYDAR