Türk Devletleri Zirvesinin Ardından: Türk Dünyası Dünyaya Hangi Kapıdan Açılacak?
Yaman Alp Ungan
3 Kasım 2026
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) 29-30 Ekim'de Ankara'da toplandı. TDT'nin üyeleri Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan. Zirvede kabul edilen Ankara Bildirisi ulaşım projelerine geniş yer veriyor. Bildiride Hazar'ı aşarak Türkiye'ye uzanan Orta Koridor, Azerbaycan'ı Nahçıvan'a bağlayacak Zengezur hattı, Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı ve Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolu yer alıyor. Bu yollar, Türk dünyasının malının, petrolünün ve gazının dünyaya kimin toprağından çıkacağını belirliyor.
Dizinin ilk yazısında Türk devletlerinin kendi aralarında pek az ticaret yaptığını, Orta Asya'daki üyelerin ticaretinde Rusya'nın ve Çin'in Türkiye'nin önünde olduğunu gösterdik. Bir ülkenin kiminle ticaret yaptığı, malının hangi yoldan geçtiğine de bağlı. Orta Asya'daki Türk devletleri bugün dünyaya ya Rusya'dan ya da Çin'e doğru açılıyor. Türkiye'nin bu ülkelere sağlayabileceği en önemli şey, Rusya'ya ve Çin'e bağlı kalmadan açık denize ve Avrupa pazarına ulaşabilecekleri bir yol. Bunun ölçüsü de Türkiye'den geçen yükün tonajı ve değeri.
Orta Asya'nın Denize Çıkışı Sorunlu
Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan'ın açık denize kıyısı yok. Özbekistan, Lihtenştayn ile birlikte, denize ulaşmak için en az iki ülke geçmek zorunda olan dünyadaki iki ülkeden biri. Kazakistan'ın tek kıyısı ise okyanusa bağlantısı olmayan Hazar'da.
Bölgenin bugünkü yol ağı Sovyet döneminde kuruldu. Orta Asya'nın demiryolları, karayolları ve boru hatları kuzeye, Rusya'ya bağlandı; güneye uzanan bir demiryolu ya da boru hattı yapılmadı. Bölge ülkeleri 1991'de bağımsızlıklarını kazandığında ellerindeki yolların hemen hepsi Rusya'ya çıkıyordu. Bağımsızlıktan sonra kurulan en önemli petrol hattı da Rusya'dan geçti. Kazakistan petrolünü Rusya'nın Karadeniz kıyısındaki Novorossiysk limanına taşıyan Hazar Boru Hattı Konsorsiyumu (CPC) hattı 2001'de açıldı. Hattın en büyük ortağı %31 ile Rusya; Kazakistan'ın payı %20,75.
Bugün Orta Asya'dan dünyaya dört yol çıkıyor. Kuzey yolu Rusya'dan geçiyor, doğu yolu Çin'e gidiyor. Güney yolu İran'dan ya da Afganistan ve Pakistan'dan Hint Okyanusu'na iniyor. Batı yolu ise Hazar'ı gemiyle geçip Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden Türkiye'ye ulaşıyor.
Batı Yolu Dışındaki Yollar Riskli
Kuzey yolu, Kazakistan'ın en büyük ihracat kalemi olan petrolü taşıyor. Petrol, Kazakistan'ın 2025'teki 81,3 milyar dolarlık mal ihracatının 41,3 milyar dolarını oluşturdu. Kazakistan aynı yıl 78,7 milyon ton petrol ihraç etti ve bunun %82'sini CPC'den gönderdi. CPC'den sonraki en büyük güzergah olan Atırau-Samara hattı da petrolü Rusya'nın boru hattı ağına teslim ediyor. İki hat birlikte Kazakistan'ın petrol ihracatının %94'ünü taşıyor.
Bu yolun ilk riski savaş. CPC'nin Novorossiysk'teki terminali Rusya ile Ukrayna arasındaki savaşta defalarca hedef oldu. Tankerlere yükleme yalnızca Temmuz'da üç kez durdu. Bu duruşlardan biri bir hafta sürdü ve Kazakistan'ın petrol üretimi birkaç gün içinde %21 düştü. 8 Eylül'de terminalin yakınında yaşanan bir insansız hava aracı olayı yüklemeyi yeniden durdurdu. Kazakistan, CPC'deki kesintiler yüzünden 2026 üretim tahminini 98 milyon tondan 96 milyon tona indirdi.
İkinci risk Rusya'nın kendisi. Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev Temmuz 2022'de Avrupa'ya daha fazla petrol göndermeye hazır olduklarını söyledi. İki gün sonra Novorossiysk'teki bir mahkeme CPC'nin faaliyetini 30 gün durdurdu. Mahkeme, hattın petrol sızıntısı müdahale planındaki belge eksikliklerini gerekçe gösterdi. Oysa Rus denetim kurumunun bu eksikliklerin giderilmesi için CPC'ye tanıdığı süre Kasım sonuna kadardı. Tokayev ertesi gün hükümete petrol ihracat yollarını çeşitlendirme talimatı verdi; karar da birkaç gün sonra üst mahkemede kaldırıldı.
Doğu yolu Çin'de bitiyor. Kazakistan'dan Çin'e uzanan petrol boru hattından 2025'te 19,5 milyon ton petrol geçti. Bunun yalnızca 1,1 milyon tonu Kazakistan'ın Çin'e ihracatıydı; gerisini Kazakistan'ın iç piyasaya giden petrolü ve Rusya'dan Çin'e giden transit petrol oluşturdu. Türkmenistan ise doğalgazının büyük kısmını Çin'e satıyor. Çin'in Aşkabat Büyükelçisi'ne göre Türkmenistan 2025'te Çin'e yaklaşık 30 milyar metreküp gaz ihraç etti. İhracatı artıracak dördüncü boru hattının yapımı resmen 2014'te başladı, ancak Çin tarafına göre proje bugün de görüşme aşamasında. Türkmenistan'ın gaz ihracatının ne kadar büyüyeceğine Pekin karar veriyor.
Doğu yolundaki yeni proje Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolu. Maliyeti 4,7 milyar dolar olan hattı kuran şirketin %51'i Çin'in, %24,5'er payı Kırgızistan'ın ve Özbekistan'ın. İnşaatın %17'si Ağustos itibarıyla tamamlandı. Kırgızistan kendi payının yarısını Çin'in devlet bankasından alacağı krediyle karşılamayı planlıyor; bu borcun ayrıntısını bu yazıdizisinin ilk yazısında vermiştik. Doğu yolu genişledikçe bölge Çin'e borçlanıyor ve yeni demiryolunun çoğunluk hissesi Çin'de kalıyor.
Güney yolunun iki güzergahı var ve ikisi de riskli. İran'ın Bender Abbas limanından açık denize çıkan gemiler Hürmüz Boğazı'ndan geçmek zorunda. 28 Şubat'ta başlayan İran savaşından bu yana Hürmüz Boğazı ticarete defalarca kapandı; Nisan'da boğazdan 24 saatte yalnızca üç gemi geçebildi. Afganistan'dan geçecek demiryolu ise henüz kağıt üzerinde. Özbekistan, Afganistan ve Pakistan Temmuz 2025'te yalnızca bir fizibilite çalışması için anlaştı. İnşaat için finansman bulunamadı ve Özbekistan'ın maliyet tahmini 4,6 milyar dolardan 7 milyar doların üzerine çıktı. Hattın ulaşacağı Pakistan'ın da Çin'e bağımlılığı büyük. Dünya Bankası'na göre Pakistan, kamu dış borcunun %23'ünü Çin'e borçlu. Çin'in Pakistan'daki yol, liman ve enerji yatırımlarını kapsayan Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru'nun merkezindeki Gvadar (Gwadar) limanını 40 yıllığına bir Çin devlet şirketi işletiyor ve liman işletmesinin gelirinin %91'i bu şirkete gidiyor. Güney yolu ya savaştaki İran'dan ya da Çin'e borçlu Pakistan'dan geçiyor.
Türkiye Üzerinden Geçen Batı Yolunun Henüz Hacmi Küçük
Batı yolu Rusya'ya da Çin'e de uğramıyor. Bu yolu bugün en çok Azerbaycan kullanıyor. Azerbaycan'ın ana boru hatlarından 2025'te 36,3 milyon ton petrol geçti; bunun 27,2 milyon tonu Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) hattından Ceyhan'a gitti. Azerbaycan aynı yıl 25,2 milyar metreküp gaz ihraç etti; bunun 12,8 milyar metreküpü Avrupa'ya, 9,6 milyar metreküpü Türkiye'ye gitti. Avrupa'ya giden gaz, Türkiye'yi baştan başa geçen Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı (TANAP) ile taşınıyor. Azerbaycan'ın petrolünün de gazının da büyük kısmı dünyaya Türkiye'den çıkıyor.
Hazar'ın doğusundaki ülkeler ise bu yolu az kullanıyor. BTC'den 2025'te geçen petrolün yalnızca 4,1 milyon tonu Kazakistan ve Türkmenistan'dan geldi ve bu miktar bir yılda %22 azaldı. Kazakistan BTC üzerinden 1,2 milyon ton petrol gönderdi; bu, Kazakistan'ın petrol ihracatının yalnızca %1,5'i. Azerbaycan bu miktarı 2,2 milyon tona çıkarmaya hazır olduğunu açıkladı.
Yükte de batı yolu (henüz) küçük. Orta Koridor, Çin'den demiryoluyla Kazakistan'a, oradan gemiyle Hazar'ı geçip Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye üzerinden Avrupa'ya uzanıyor. ABD merkezli düşünce kuruluşu Carnegie Vakfı'nın hesabına göre Orta Koridor'dan geçen yük, Rusya üzerinden geçen kuzey koridorunun yıllık 100 milyon tonluk kapasitesinin yalnızca %6'sı. Koridor yine de hızla büyüyor. Tokayev'in Ankara zirvesinde verdiği rakama göre koridordan taşınan yük 2026'nın ilk dokuz ayında %30 arttı. Konteynerle taşınan yük de 2025'te %36 artarak 77 bin standart konteynere ulaştı. Koridordan geçen yükün değerine dair açıklanmış bir rakam bulamadık; ancak konteynerle genellikle tahıl ve petrol gibi dökme yüklerden daha değerli mallar taşınıyor.
Batı yolundaki en büyük engel Hazar geçişi. Kazakistan'ın Hazar'daki Aktau limanında deniz seviyesi son 18 yılda 1,7 metre düştü. Limanda ortalama su derinliği 4,5 metreye indi; gemilerin tam yükle çalışabilmesi için 6,5-7 metre gerekiyor. Bu yüzden 12 bin ton petrol alabilen tankerler limandan en fazla 10 bin tonla ayrılıyor. Kazakistan, Kurık (Kuryk) limanında deniz dibini tarayıp derinleştirme işini bitirdi; Aktau'da bu iş sürüyor. Hazar'ı geçecek gemi de az. Kazakistan'ın devlet denizcilik şirketinin Hazar'da üç konteyner gemisi var ve bu gemiler 2019'dan bu yana toplam 102 bin standart konteyner taşıdı.
Hazar'ın batısında ise kapasite büyüyor. Bakü-Tiflis-Kars demiryolunun Gürcistan kesimi yenilendi ve hattın yıllık kapasitesi Haziran'da 5 milyon tona çıktı. Türkiye'nin limanlarında da 2025'te 553 milyon ton yük elleçlendi, yani yüklendi ya da boşaltıldı.
Zengezur hattı, Azerbaycan'ı Ermenistan'ın güneyinden geçerek Nahçıvan'a ve Türkiye'ye bağlayacak ve ikinci bir demiryolu açacak. Hattın Ermenistan'daki 42 kilometrelik bölümü, ABD'nin arabuluculuğuyla Ağustos 2025'te kararlaştırılan "Uluslararası Barış ve Refah için Trump Yolu" (TRIPP) projesiyle yapılacak. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'e göre inşaat 2026 sonunda ya da 2027 başında başlayacak; demiryolunun yapımı en az iki yıl sürebilir. Türkiye bu hatta Kars-Iğdır-Aralık-Dilucu demiryoluyla bağlanacak. Temeli Ağustos 2025'te atılan 224 kilometrelik hattın yıllık yük kapasitesi 15 milyon ton olacak; Türkiye hat için 2,4 milyar avro dış finansman sağladı. Kazakistan Ulaştırma Bakanlığı'na göre bugün Orta Koridor'un tamamının yıllık kapasitesi 6 milyon ton. Batı yolunu Türkiye'nin limanları ve demiryolları değil, Hazar geçişi ile Ermenistan'daki 42 kilometre daraltıyor.
Batı Yolu Nasıl Genişler?
Batı yolundaki iki darboğaz da Türkiye'nin sınırları dışında, biri Hazar'da, öbürü Ermenistan'da. Türkiye bunları tek başına aşamaz; ancak Ankara zirvesinde devraldığı TDT dönem başkanlığıyla ortaklarının yatırımını bu iki noktaya yöneltebilir.
Hazar'da sorun liman derinliği ve gemi sayısı. Aktau'daki taramanın bitmesi, yeni konteyner gemileri ve demiryolu vagonlarını taşıyan feribotlar Hazar geçişini genişletir. TDT ülkelerinin kurduğu Türk Yatırım Fonu ilk ulaşım yatırımını Almatı Havalimanı'na yaptı. Fonun sıradaki yatırımları Aktau ve Kurık limanlarına ve Hazar'daki gemi filosuna gitmeli; Türkiye de bu yatırımlara ortak olmalı.
Petrolde ise tanker taşımacılığı yetmiyor. Kazakistan'ın uzun vadeli hedefi BTC'den yılda 20 milyon ton petrol göndermek. Bu hedefe bugünkü küçük tankerlerle ulaşılamaz. Kazakistan'ın büyük petrol üreticileri de CPC'deki kesintilerden sonra Hazar'dan çok daha büyük miktarda petrol geçirecek bir taşıma hattını inceliyor. Türkiye bu hattı Azerbaycan ve Kazakistan ile birlikte üstlenmeli ve finansmanına ortak olmalı. Petrol Kazakistan'ın en büyük ihracat kalemi; ne kadarının batı yolundan geçtiği, Kazakistan'ın Rusya'ya bağımlılığını doğrudan belirliyor.
Ermenistan'daki 42 kilometreyi Türkiye yapmayacak; ancak kendi kesimini o hattan önce bitirebilir. Kars-Iğdır-Aralık-Dilucu hattı, TRIPP açıldığı gün yük taşıyabilecek durumda olmalı. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı da hattın takvimini kamuoyuna açıklamalı ve inşaatın her yıl ne kadar ilerlediğini paylaşmalı.
Türkiye'nin doğrudan atabileceği bir adım daha var. Kazakistan, Azerbaycan ve Gürcistan'ın demiryolu şirketleri 2023'te koridorda tarifeleri, sefer takvimini ve yük belgelerini tek elden yürütmek için Orta Koridor Karma Taşımacılık (Middle Corridor Multimodal) adlı ortak bir şirket kurdu. Çin'in devlet demiryolu şirketine bağlı konteyner şirketi de Ağustos 2025'te bu şirkete katılma protokolünü imzaladı. Bugün şirketin ortakları Kazakistan, Azerbaycan, Gürcistan ve Çin; koridorun Avrupa'ya açılan son halkası olan Türkiye ise bu masada yok. Kazakistan, Rusya öncülüğündeki Avrasya Ekonomik Birliği'nin (AEB) üyesi olduğu için Türkiye ile serbest ticaret anlaşması yapamıyor. Ancak bu üyelik, Kazakistan'ın bu ortak şirkete girmesine engel olmadı.
Kazakistan 2022'de, Rus mahkemesinin kararından sonra petrol yollarını çeşitlendirmeye karar verdi. Buna rağmen üç yıl sonra (2025) bile Kazak petrolünün %94'ü yine Rus topraklarından geçti. Batı yolunun genişleyip genişlemediği, bu oranın ve Orta Koridor'dan geçen yükün tonajıyla değerinin önümüzdeki yıllarda nereye gideceğinden anlaşılacak. Bugünkü haritada, Orta Asya'daki Türk devletlerinin Rusya'ya ya da Çin'e bağlanmadan ve savaş bölgesinden geçmeden dünyaya açılabileceği tek yol Türkiye'den geçiyor.