3. Dönem Geçici Vergi Beyannamesi Check-Up Rehberi

1. Stok Hesaplarının Doğru Kullanımı ve Maliyet Formülasyonları

Ticari mallar (153) ile hammadde ve malzemeler (150) hesapları arasındaki virman işlemleri, malın ekonomik fonksiyonuna göre gerçekleştirilmelidir. Üretim amacıyla alınmış olmakla birlikte herhangi bir işleme tabi tutulmadan doğrudan satılan hammaddeler, 153 hesabına borç, 150 hesabına alacak kaydı ile virmanlanarak 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti hesabına aktarılır.

Buna karşılık, ticari mal niteliğindeki bir emtianın üretime konu edilmesi halinde ters yönlü virman (150 borç / 153 alacak) uygulanır.

621 Ticari Mal Maliyeti aşağıdaki formülle hesaplanır:

Dönem başı 153 + Dönem içi alışlar ve alış giderleri – İadeler ve iskontolar – 30 Eylül tarihi itibarıyla fiili sayım sonucu bulunan stok = 621.

620 Satılan Mamuller Maliyeti ise dört aşamalı üretim maliyeti akışı üzerinden belirlenir:

1. Dönem başı 150 + Dönem içi alışlar – Dönem sonu 150 = 710 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri,

2. 710 + 720 Direkt İşçilik Giderleri + 730 Genel Üretim Giderleri = Toplam Üretim Maliyeti,

3. Toplam Üretim Maliyeti + Dönem başı 151 – Dönem sonu 151 = 152 Mamul Girişi,

4. Dönem başı 152 + Dönem içi üretilen mamuller – Dönem sonu fiili 152 = 620.

Bu formülasyonların uygulanmasında stok sayımlarının fiili olarak yapılması ve maliyet akışının (FIFO, ortalama maliyet vb.) tutarlılığı esastır.

2. Yabancı Para Cinsinden Kalemlerin Değerlemesi ile İhracat ve İthalat İşlemlerinin Zamanlaması

Kasa, banka ve dövizli cari hesap bakiyeleri, 30 Eylül tarihi itibarıyla Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın ilgili döviz cinsine ilişkin alış kuru üzerinden değerlenir. Değerleme farkları 646 Kambiyo Kârları veya 656 Kambiyo Zararları hesaplarına kaydedilir.

İhracat işlemlerinde hasılatın doğuşu, fatura tarihine değil, fiili ihraç (VEDOP intaç) tarihine bağlanır. Ekim ayına sarkan teslimler 601 Yurt Dışı Satışlar hesabına alınmaz; 340 Alınan Sipariş Avansları hesabında izlenir. İthalatta ise gümrük işlemleri tamamlanmamış mallar 153 hesabına aktarılmaz; 159 Verilen Sipariş Avansları hesabında takip edilir.

3. Yeniden Değerleme ve Enflasyon Düzeltmesi

Vergi Usul Kanunu’nun 298/Ç maddesi uyarınca amortismana tabi iktisadi kıymetler (ATİK), üçüncü çeyrek yeniden değerleme oranıyla (%19,64) değerlemeye tabi tutulabilir. Bu işlem sonucunda amortisman matrahı artar ve amortisman gideri yasal sınırlar içinde yükseltilebilir.

Enflasyon düzeltmesi uygulaması ise geçici vergi dönemlerinde genel şartlardan bağımsız olarak yalnızca Vergi Usul Kanunu’nun 298/A-9 maddesi kapsamında sürekli olarak işlenmiş altın ve gümüş alım-satımı ile imali işiyle uğraşan mükellefler (kuyumcular vb.) için zorunludur. Bu mükellefler bilançolarını 30 Eylül tarihi itibarıyla düzeltir ve ortaya çıkan 648 Enflasyon Düzeltmesi Kârları veya 658 Enflasyon Düzeltmesi Zararları hesaplarını doğrudan geçici vergi matrahına dahil eder.

Diğer mükellefler için geçici vergi döneminde enflasyon düzeltmesi yapılmaz.

4. Kanunen Kabul Edilmeyen Giderler (KKEG) Filtresi

Geçici vergi matrahının doğru belirlenmesi açısından KKEG kalemlerinin titizlikle ayrıştırılması gerekir:

• Finansal gider kısıtlaması (FGK) uygulamasında, yabancı kaynakların öz kaynakları aşması halinde aşan kısma isabet eden finansman giderlerinin (faiz, komisyon, kur farkı) %10’u KKEG niteliğindedir.

• Örtülü sermaye düzenlemesi çerçevesinde, ortaktan veya ilişkili kişilerden alınan borçların dönem başı öz sermayenin üç katını aşması durumunda, aşan kısmın faiz ve kur farkları KKEG’dir.

• Binek otomobillerde akaryakıt, bakım-onarım ve araç kiralaması gibi giderlerinin %30’u KKEG’dir (%70’i gider olarak kabul edilir). Ayrıca amortisman tavanını aşan tutarlar ile ayrılmayan kıst amortismanlar KKEG olarak değerlendirilir.

• 361 Ödenecek Sosyal Güvenlik Kesintileri hesabında 30 Eylül tarihi itibarıyla fiilen bankadan ödenmemiş primlerin tamamı KKEG’dir.

5. Geçici Vergi Matrahı, Vergi Oranları ve Mahsup Mekanizması

Geçici vergi matrahı şu formülle hesaplanır:

Dönem kârı (690) + Kanunen kabul edilmeyen giderler – (Geçmiş yıl zararları + İstisnalar) = Geçici vergi matrahı.

Kurumlar vergisi mükelleflerinde genel oran %25’tir. İhracat yapan kurumlarda bu oran 5 puan indirimli olarak %20, sanayi sicil belgesine sahip imalatçı kurumlarda ise 1 puan indirimli olarak %24 şeklinde uygulanır. Gelir vergisi mükelleflerinde (şahıs işletmeleri) 9 aylık kümülatif matrah üzerinden %15 ile %40 arasında artan oranlı tarife uygulanır.

Net ödenecek geçici vergi tutarı ise şu şekilde bulunur:

Hesaplanan vergi – (Birinci ve ikinci çeyrekte ödenen geçici vergiler + Kesilen stopajlar).

6. Yurt İçi Asgari Kurumlar Vergisi (KVK m. 32/C)

Geçici vergi dönemlerinde asgari kurumlar vergisi kontrolü zorunludur. Beyannamede iki ayrı hesaplama yapılır ve yüksek olan tutar tahakkuk ettirilir:

1. Normal hesaplama: (Mali kâr – İstisna ve indirimler – Geçmiş yıl zararı) × %25

2. Asgari hesaplama: [Ticari kâr + KKEG – Kanuni istisnalar* – Geçmiş yıl zararı] × %10

Geçmiş yıl zararları asgari matrahtan da indirilebilir. İndirilebilen istisnalar arasında iştirak kazançları, emisyon primleri, Ar-Ge/Teknopark kazançları ve yatırım teşvik payları yer alır.

İlk defa faaliyete başlayan şirketlere üç hesap dönemi boyunca asgari vergi uygulanmaz.

Düzenleme yalnızca kurumlar vergisi mükelleflerini (limited ve anonim şirketler) kapsar; şahıs işletmelerinde uygulanmaz.

Yüksek çıkan asgari vergiden, yıl içinde ödenen önceki geçici vergiler ile kesilen stopajlar mahsup edilir.

Sonuç

Üçüncü dönem geçici vergi beyannamesinin doğru ve zamanında hazırlanması, stok-maliyet akışının tutarlılığı, değerleme işlemlerinin mevzuata uygunluğu, KKEG kalemlerinin eksiksiz ayrıştırılması ve asgari kurumlar vergisi hesaplamasının doğru yapılmasına bağlıdır.

30 Eylül tarihi itibarıyla fiili stok sayımlarının tamamlanması, kur değerlemelerinin yapılması ve KKEG filtresinin uygulanması, vergi inceleme risklerini azaltırken matrahın hukuka uygun biçimde oluşmasını sağlar. Mükelleflerin bu teknik noktaları beyanname öncesinde sistematik olarak kontrol etmeleri önerilir.

Mücteba Onurhan Özmumcu

Ekonomist