PİYASA DENETÇİLERİNİ VE DÜZENLEYİCİLERİNİ ELE GEÇİRMEK MÜMKÜN MÜ?

Stigler'in Teorisinden Goldman Sachs'a ve 2026 Türkiye Fon Krizine

3 Kasım 2026'da Adalet Bakanı Akın Gürlek, Türkiye'deki fon krizinin piyasa manipülasyonunun ötesine geçtiğini açıkladı. Gürlek'e göre, üst düzey finans bürokrasisine uzanan, piyasa aktörleri ve medya ile bağlantılı organize bir suç yapılanması tespit edilmişti. Daha da önemlisi, denetim mekanizmalarına sızılarak bunların etkisizleştirildiği ileri sürülüyordu.

İki gün sonra Cumhurbaşkanı Erdoğan da “Hiç ummadığımız insanlar, bu işlerin içerisine girmişler” diyerek soruşturmanın ulaştığı boyuta dikkat çekti ve Devlet Denetleme Kurulunu (DDK) inceleme yapmakla görevlendirdi.

Bu açıklamalar, krizin yalnızca yatırımcıların uğradığı zararlardan ibaret olmadığını gösteriyor. Asıl mesele, yüz binlerce yatırımcıyı korumakla görevli düzenleme ve denetim mekanizmalarının nasıl etkisizleştirilebildiğidir. Denetleyiciler riskleri göremedi mi, yoksa denetledikleri finansal çevrelerin etkisi altında mı kaldılar? Dahası, devletin üst kademelerine uzandığı ileri sürülen böyle bir yapılanma, siyasi koruma olmadan faaliyet gösterebilir miydi?

Aslında bu kurumların çıkar sahiplerinin hedefinde olması yalnızca Türkiye'ye özgü değildir. Sorunun teorik temellerini 55 yıl önce Nobel ödüllü iktisatçı George Stigler ortaya koymuştu.

Stigler: Düzenleyici Kurumlar Nasıl Ele Geçirilir?

1982 Nobel Ekonomi Ödülü sahibi George Stigler, 1971'de yayımladığı The Theory of Economic Regulation makalesinde, devletin ekonomik düzenleme gücünün kamu yararından çok güçlü çıkar gruplarının yararına kullanılabileceğini ileri sürdü.

Bu yaklaşım, düzenleyici kurumların ele geçirilmesi (regulatory capture) teorisinin temelini oluşturdu.

Stigler’e göre devlet, piyasaya girişleri sınırlandırabilir, rekabet koşullarını belirleyebilir, denetim yapabilir ve yaptırımlar uygulayabilir. Bu nedenle ekonomik çıkar grupları, düzenleyici kararları kendi lehlerine etkilemek için önemli kaynaklar harcayabilir. Hatta zamanla kendilerini denetlemekle görevli kurumlar üzerinde belirleyici bir nüfuz kurarak denetim mekanizmalarını da fiilen kontrol edebilirler.

Üstelik bunun için mutlaka rüşvet veya yasa dışı müdahale gerekmez. Stigler'in vurguladığı gibi, siyasi partilere sağlanan mali kaynaklar, oy desteği ve çıkar ilişkileri düzenleyici kararları etkileyebilir. Sürekli temas, yöneticilerin kariyer beklentileri ve düzenleyici kurumların sektörün teknik bilgisine bağımlılığı da bu süreci güçlendirebilir. Büyük finans kuruluşları kamu otoriteleriyle yakın ilişkiler geliştirebilirken küçük yatırımcılar çoğu zaman ancak zarar ortaya çıktığında gelişmelerden haberdar olur.

Böylece kamu yararını korumak amacıyla oluşturulan kurumlar, denetlemekle yükümlü oldukları güçlü ekonomik grupların çıkarlarına hizmet etmeye başlayabilir.

Türkiye'deki fon krizi kapsamında yürütülen soruşturmalarda gündeme gelen siyasi etki, rüşvet ve organize suç iddiaları, düzenleyici kurumların ele geçirilmesi tartışmasına farklı bir boyut kazandırmaktadır.

Goldman Sachs'tan Amerikan Devletine: Döner Kapı

Stigler'in teorisiyle ilişkili mekanizmalardan biri, finans kuruluşları ile kamu kurumları arasındaki yönetici geçişleridir. Buna revolving door, yani döner kapı denir.

Robert Rubin, Goldman Sachs'ın eş başkanlığından ABD Hazine Bakanlığına geçti. Görevi sırasında, 1933 tarihli Glass-Steagall Yasası'nın ticari bankacılıkla yatırım bankacılığını ayıran temel hükümlerinin kaldırılmasını destekledi.

1999'da kabul edilen Gramm-Leach-Bliley Yasası, yaklaşık 66 yıllık bu ayrımın başlıca sınırlamalarını kaldırdı. Düzenlemeden yararlanan finansal gruplardan biri Citigroup oldu. Rubin, Hazine Bakanlığından ayrıldıktan sonra Citigroup yönetimine katıldı. Glass-Steagall'ın temel sınırlamalarının kaldırılması, 2008 küresel finansal krizini kolaylaştıran etkenlerden biri olarak eleştirildi.

Henry Paulson, Goldman Sachs CEO'luğundan 2006'da Hazine Bakanlığına geçti ve 2008 krizindeki kurtarma operasyonlarında önemli rol oynadı. Goldman Sachs'ın eski ortaklarından Gary Gensler SEC Başkanı, eski baş ekonomistlerinden William Dudley ise New York Fed Başkanı oldu.

Bu geçişler Goldman Sachs'a “Government Sachs” lakabının takılmasına yol açtı. 2009'da New York Fed Yönetim Kurulu Başkanı Stephen Friedman, Goldman Sachs hisseleriyle ilgili çıkar çatışması eleştirilerinin ardından istifa etti.

Döner kapı tartışmaları SEC'e de uzandı. 2013'te SEC Başkanı olan Mary Jo White, daha önce Wall Street şirketlerini temsil etmiş, eski müşterisi Credit Suisse ile ilgili çıkar çatışması kurallarından muaf tutulması eleştirilmişti. Aynı yıl POGO (Project On Government Oversight), 2001–2010 döneminde 400'den fazla eski SEC çalışanının özel şirketler adına kuruma yaklaşık 2.000 bildirimde bulunduğunu açıkladı. Araştırmalar, eski SEC çalışanlarını istihdam eden şirketlerin bazı denetim süreçlerinde avantaj elde edebildiğini gösteriyor.

2012'de ise SEC Başkanı Mary Schapiro'nun para piyasası fonlarına yönelik düzenlemeleri sıkılaştırma girişimi, finans sektörünün güçlü muhalefetiyle sonuçsuz kaldı. POGO'ya göre bu girişime karşı yürütülen lobi faaliyetlerinde eski SEC çalışanları da rol oynadı.

Bu gelişmeler, Stigler’in ekonomik çıkar gruplarının siyasi ve kurumsal nüfuz yoluyla düzenleyici kararları etkileyebileceği yönündeki uyarısını neden önemli olduğunu gösteriyor. Elbette kamu ile özel sektör arasındaki yönetici geçişleri tek başına hukuka aykırılık veya kurumsal ele geçirilme kanıtı değildir. Asıl mesele, düzenleyicilerin geçmişte ilişkili oldukları finansal kuruluşlar karşısında bağımsız ve tarafsız karar verip veremedikleri, gerektiğinde bu kuruluşlara karşı etkili yaptırımlar uygulayıp uygulayamadıklarıdır.

Türkiye'de Daha Karmaşık Bir Model: Siyaset, Bürokrasi ve Finans

Türkiye'de ise bu mekanizma daha karmaşık bir boyut kazandı. Finansal çıkar gruplarının düzenleyici kurumlar üzerindeki olası nüfuzuna, bürokrasinin siyasi otoriteye bağımlılığı ve soruşturmalarda gündeme gelen rüşvet ile organize suç iddiaları da eklendi. Böylece ekonomik çıkarların, siyasi nüfuzun ve yasa dışı ilişkilerin iç içe geçebileceği çok daha ciddi bir kurumsal denetim sorunu ortaya çıktı.

2018'de Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçilmesiyle üst düzey kamu yöneticilerinin atanması ve görevden alınmasında yürütmenin yetkileri genişledi. Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Temmuz 2019'da Merkez Bankası Başkanı Murat Çetinkaya'yı görevden almasının ardından, faiz politikasına ilişkin talimatlara uyulmadığını açıkça belirtmesi, kurumsal bağımsızlık ile siyasi müdahale arasındaki gerilimi gözler önüne serdi. Bu gelişme, yasal bağımsızlık güvencelerinin siyasi baskılar karşısında fiilî bağımsızlığı korumaya yetmeyebileceğini gösterdi.

Sonuçta, siyasi otoriteye bağımlı bir bürokrasi, güçlü finansal grupların siyasi bağlantılar aracılığıyla düzenleme ve denetim mekanizmaları üzerinde nüfuz kurmasını kolaylaştırabilir.

Finansal gruplar yalnızca denetçileri değil, onların atanması ve kariyerleri üzerinde etkili olan siyasi çevreleri de etkilemeye çalışabilir. Bunun için açık bir talimat bile gerekebilir. Görevden alınma endişesi, soruşturma başlatmaktan çekinme veya siyasi bağlantıları güçlü aktörlere yönelik yaptırımların geciktirilmesi, kurumsal bağımsızlığı aşındırabilir.

Böylece ekonomik çıkarlar, bürokratik yetkiler ve siyasi nüfuz arasında karşılıklı bağımlılık ilişkileri ortaya çıkabilir.

Türkiye'de Döner Kapı: Tera, MKK ve Eski Bürokratlar

2026 fon krizinde dikkat çeken bağlantılardan biri Tera Yatırım çevresinde ortaya çıktı.

Tera Finansal Yatırımlar Holding Yönetim Kurulu Başkanı Emre Tezmen'in, sermaye piyasalarının kritik altyapı kuruluşlarından Merkezi Kayıt Kuruluşu'nun (MKK) yönetim kurulunda da görev yapmış olması, finansal çıkar gruplarının piyasa kurumları üzerindeki olası nüfuzunu ve çıkar çatışması risklerini gündeme getirdi.

İkinci bağlantı ise kamu bürokrasisinden özel finans sektörüne uzanan yönetici geçişleriydi. Tera yönetiminde eski OECD Büyükelçisi Kerem Alkin, eski Merkez Bankası Başkan Yardımcısı Erkan Kilimci ve eski milletvekili Ertan Aydın gibi kamu geçmişi olan isimler de yer aldı. Bazıları hakkında suç duyurusunda bulunulması, bu ilişkilerin yeniden sorgulanmasına yol açtı.

Birincisi, piyasa altyapı kurumları ile finansal çıkar grupları arasındaki olası çıkar çatışmasını; ikincisi ise Stigler'in teorisiyle ilişkili döner kapı mekanizmasını gündeme getiriyor. Her iki durumda da asıl soru, bu bağlantıların kurumların bağımsızlığını ve denetim süreçlerinin tarafsızlığını etkileyip etkilemediğidir.

Soruşturma giderek genişleyerek eski bir bakana, Borsa İstanbul yönetimine, SPK'ya, Takasbank'a ve BDDK'nın üst düzey yöneticilerine kadar uzandı. Eski Bakan Fatma Betül Sayan Kaya'nın ve bazı üst düzey finans bürokratlarının tutuklanması, olayın yalnızca piyasa aktörleriyle sınırlı olmadığını gösterdi.

Kuşkusuz tutuklamalar suçluluğun kesinleştiği anlamına gelmiyor. Ancak soruşturmanın ulaştığı boyut, finansal çıkar grupları, bürokrasi ve siyasi çevreler arasındaki olası nüfuz ve koruma ilişkilerinin de araştırılmasını gerektiriyor.

Denetleyeni Kim Denetleyecek?

SPK'nın uyguladığı yaptırımlar, denetim mekanizmasının tamamen işlevsiz hâle gelmediğini gösteriyor. Ancak kriz büyüdükten sonra uygulanan yaptırımlar, denetimin zamanında ve etkili bir biçimde yapıldığı anlamına gelmez. MSCI'nin açıklaması ise Türkiye sermaye piyasalarının uluslararası güvenilirliğinin ciddi biçimde sorgulandığını ortaya koyuyor.

Cumhurbaşkanının Devlet Denetleme Kurulunu (DDK) görevlendirmesi önemli bir adımdır. Ancak denetimi yapanların geçmişte inceleme konusu kurumların yönetiminde görev almış olmaları, denetimin bağımsızlığı konusunda soru işaretleri doğuruyor. Kendi yönetim sorumluluğunun bulunduğu dönemi kim denetleyecek?

Şüpheli işlemler neden zamanında önlenemedi? Denetim mekanizmalarının etkisizleştirilmesinde siyasi koruma veya nüfuz ilişkilerinin bir rolü var mıydı?

Böylesine kapsamlı bir yapılanmayı yalnızca birkaç bürokratın kişisel çıkarlarıyla açıklamak yeterli olmayabilir. Siyasi bağlantılar söz konusuysa yalnızca bürokratların cezalandırılması sorunun kaynağını ortadan kaldırmaz.

Dünyanın her yerinde düzenleyici kurumlar güçlü ekonomik çıkar gruplarının etkisine girme riskiyle karşı karşıyadır. Bu nedenle gelişmiş piyasalarda kurumsal bağımsızlık, şeffaflık ve hesap verebilirlik mekanizmalarıyla söz konusu risk sınırlandırılmaya çalışılır. Türkiye'de ise siyasi otoritenin düzenleyici kurumların yönetimi üzerindeki geniş yetkileri, bu riski azaltmak yerine artırabilecek bir kurumsal yapı oluşturmuştur.

Bu yapı değiştirilmeden, düzenleyici kurumların siyasi müdahalelerden bağımsızlığı güvence altına alınmadan ve çıkar çatışmaları şeffaf biçimde denetlenmeden yerli ve yabancı yatırımcıların kalıcı güvenini yeniden kazanmak mümkün görünmüyor.

Çünkü finansal piyasalarda kaybedilen para zamanla telafi edilebilir. Ancak kurumlara duyulan güven kaybolduğunda, bunun bedelini tüm ekonomi öder.