TÜRKİYE’DE AİLE İŞLETMELERİ

Türkiye’deki işletmelerin %95’i aile işletmesidir, bu işletmelerin ülkenin Gayri Safi Milli Hasılasına katkısının %75 civarında olması nedeniyle ekonomimizin bekası açısından çok önemli görev üstlenmişlerdir. Bu nedenden dolayı uzun ve verimli yaşamaları esastır.

 Ülkemizde küreselleşme ve serbestleşmenin miladı olan 1980 yılına kadar ekonomimizi kapalı-karma ekonomi olarak tanımlayabiliriz. Yani özel sektör şirketlerinin de bulunduğu, ancak ekonominin hakimiyetinin devlet kurumlarına ait olduğu sistem. 24 Ocak 1980 tarihinden itibaren sabit kambiyo rejimi ve sermaye hareketleri kısıtlamasından vazgeçerek biz de küreselleşmeye ayak uydurmaya başladık.

 Şirketleşme sürecinin 1980’li yılların ortalarında ivmelendiğini varsayarak, şirket yönetme kültürümüzün henüz kırklı yaşların başında olduğunu söylemek yanlış olmaz. Hollanda ve İngiltere başta olmak üzere gelişmiş ülkelerdeki şirket yönetim kültürü ile karşılaştırıldığında, bizim yönetim kültürümüzün henüz emekleme döneminde olduğunu söyleyebiliriz.

 Yarım asra yaklaşan kendi deneyimlerimize ve öznel kıstaslarımıza göre ülkemizdeki şirket yönetme kültürüne “Biat Kültürü” diyebiliriz.

 Türk Dil Kurumu biat sözcüğünü “bir kimsenin egemenliğini tanıma” olarak tanımlamış.

 Bizim geleneksel kültürümüz biat kültürüdür. Yani biat ettiğimiz kişinin egemenliğini, söylediğini, yaptığını sorgulamadan doğru olarak kabullenmek ve emirlerine uymak.

 Bu kültür işletme yönetme kültürümüze de yoğunlukla yansımıştır. İşletmeyi kuran baba, büyük ağabey gibi figürler ne yapıyorsa ve ne diyorsa doğrudur anlayışı. Bu figürlerin yönetme anlayışının kaynağı da genellikle aile büyüklerinden ya da çevrelerinden aldıkları bilgilerle kısıtlıdır. Sonuçta şirketlerimiz ortak aklın işletilmediği, tek adamın her şeye karar verdiği anlayışla yönetilmektedir. Eğer babanın yönetim yetkinliği yeterli ise işletme belli boyuta gelinceye kadar makul sonuçlara erişebilmektedir. Ancak işletmenin büyüdüğü durumlarda maalesef kısa zamanda hayata veda etmektedir.

 Nitekim aile şirketlerimizin %30’u ikinci kuşağa, %12’si üçüncü kuşağa ve yalnızca %3’ü üçüncü kuşağa kadar yaşayabilmektedir. Tersinden okuyacak olursak şirketlerimizin %97’si dördüncü kuşağa geçemeden yaşama veda etmektedir.

Japonya’da 1500 yıldır yaşayan şirketler varken, Osmanlı döneminde faaliyete başlayıp hala yaşayan çok az sayıdaki aile şirketimizin yerel kalıp pek de büyüyemediklerini ve çoğunluğunun da gıda sektöründeki şirketler olduğunu görmekteyiz.

 Araştırmalara göre ülkemizdeki şirketlerinin bu kadar kısa ömürlü olmasının gerisindeki ana nedenler şunlar:

1. Sonraki kuşaklara devir planının yapılmaması, ya da eksik-hatalı yapılması,

2. Kurumsallaşma sorunları,

3. Stratejik plan eksikliği,

4. Finansal yönetim yanlışları,

5. İç denetim ve risk yönetimi anlayışının olmaması,

6. Değişime ve dönüşüme direnç.

 İşletmelerin sürdürülebilir olmasının gerisinde bu altı başlığın etken olduğu aşikardır. Esasen bu başlıklar yönetim biliminin babası sayılan Peter Drucker’in yüz yıllık yaşamına sığdırdığı onlarca kitapta da özetlenmiştir.

Sonuca gelecek olursak; aile işletmelerimizin verimli ve uzun ömürlü olabilmeleri yönetim biliminin doğrularına uygun davranmaktan geçmektedir.