Dolar/TL50,55
0.19%
Euro/TL55,48
0.08%
Gram Altın5.887,02
1.53%
BIST 10011.400,09
2.24%
Brent Petrol$89,84
0.45%
Gümüş/Ons$42,83
3.46%
Gedik Yatırım
Ekonomi

FÖŞ yazdı: Ağır bir bunalıma giriyoruz

Atilla Yeşilada

Atilla Yeşilada

20 Kasım 2026

FÖŞ yazdı: Ağır bir bunalıma giriyoruz

Bir taksi şoförünün hikâyesi ve sistemin çöküşü

 

Çarşamba günü Uber’le YouTube çekimine gidiyorum, şoför sohbete başladı. Bir yıl önce kiralık olarak işlettiği iki oteli varmış, şimdi direksiyon başında evine ekmek götürmekte zorlanıyor. Otellerin bulunduğu ilçe CHP’den AKP’ye geçmiş. Anında çalışma ruhsatını iptal etmişler ve adamı kapının önüne koymuşlar. Otellerin AKP’ye yakın kişilere tahsis edilmiş olacağı düşüncesindeyim.

Ayrıca bu bireysel trajedinin nevi şahsına münhasır bir hikâye olduğunu da sanmıyorum. 81 ilde, her gün defalarca tekrarlanan bir işlem, klasik bir mala çökme hikâyesi. Benim Fon Vurgunu’ndan aldığım en önemli ders, devletin kurumlarının artık ahenk içinde ekonomiyi yönetme görevi yerine, rant hırsızlarına ve kankalara destek vermek amacıyla çalışıyor olması. Prof. Daron Acemoğlu’nun deyimiyle, serbest piyasa ekonomisinin ve genelde ekonomik aktivitenin önünü açarak pozitif dışsallıklar sağlamak yerine, tam tersini yaparak özel sektörü ve bireyi ekonomik faaliyete katılmaktan soğutuyorlar.

Bu kısmı aklınıza not edin, çünkü makalenin geri kalanını anlamakta faydalı olacak.

 

Ekonomik veriler giderek derinleşen bunalımı gösteriyor

 

Ekim-Kasım döneminde yayımlanan ve bazıları Eylül ayına ait ekonomik veriler, ekonominin gittikçe derinleşen bir bunalıma girdiğini gösteriyor.

 

Şimdi gece yarısı, çoğunu okumayacağınız bir dizi sıkıcı veriyi kısaca analiz edeceğim ama meslek aşkı işte, siz de katlanıverin.

- İmalat sanayi PMI 32 aydır daralma bölgesinde. MÜSİAD SAMEKS ekimde aylık bazda 4 puan gerileyerek daralma bölgesine girdi.

- Bloomberg HT kasım ayı öncü tüketici güven endeksi, 2024’ten bu yana en düşük düzeylerini test etti.

- Toplam kredilerde büyüme hızı %20’lere düştü. Yani ister resmî enflasyona ister hanehalkının enflasyon algısı anketlerine inanın, reel olarak çok sert bir gerileme sürecindeyiz.

- Konut satışları yılbaşından bu yana %9,5 daraldı. TÜİK enflasyonuna göre reel fiyatlar da %6 düştü.

- Toplam otomotiv satışları yıllık bazda %15,53 daraldı.

- Eylül verilerine göre yıllık bazda toplam istihdam genişlemeyi bir kenara bırakın, %0,2 daraldı. Yani Türkiye son bir yılda kimseye iş bulamadı.

- TÜSİAD imalat sanayi rekabet gücü endeksi bu sene takriben %3, 2016’dan bu yana ise %13 civarında geriledi.

 

Satılık fabrikalar ve reklam vermeyen şirketler

Biraz da çok az kullanılan ama sahadaki durumu daha vurucu yansıtan verilere geçelim.

Tespit edebildiğimiz kadarıyla hâlen Türkiye’de 2.500 satılık fabrika var. Bu sayı yıllık bazda %60 arttı.

Şirketler reklam vermiyor. Dizi sayısı azalırken aktör ve aktrisler de %30 telif hakkı kesintisini kabul etti.

 

Bence bu kadar veri, ekonomide derin bir bunalım olduğunu kanıtlamaya yeter.

 

Özel sektörün mazeretleri: Yüksek faiz, pahalı TL, yetersiz teşvik

Peki neden? Özel sektöre sorduğunuzda karşınıza hep aynı hikâye çıkıyor: Faizler yüksek, teşvikler yetersiz, TL çok pahalı.

Daha hiçbir iş insanının iğneyi kendine batırıp “Yahu, makro koşullar elverişsiz de biz de çalışan başına verimliliği artırmak için kılımızı kıpırdatmıyoruz!” dediğini duymadım.

 

Fon Vurgunu ekonomik daralmanın nedeni mi, bahanesi mi?

Fon Vurgunu, ekonomik daralma için yeni bir bahane olarak kullanılırken alım yapan şirketler de ödemelerde vadeyi 4-5 aya çıkardı. Hâlbuki yukarıdaki verilerin gösterdiği gibi, ekonomide daralma en azından Eylül ayında hızlanmıştı bile. Fon Vurgunu’nun ekonomik aktiviteye belirgin zarar verdiğine dair veri bulamıyorum ben. Belki psikolojik olarak rahatsızlık yarattığı için üretim ve tüketimi baltalıyordur. Ama ben çok eski kafalı bir ekonomistim. Elimde ampirik veri olmadan analiz yapamam.

 

Neyse, Fon Vurgunu’nun ödemelerde gecikmeye neden olması da çok zor. Çünkü piyasada tonla TL likidite var. TCMB verilerine göre piyasada 350-570 milyar TL aşırı likidite var. TCMB bunları bankalardan borç alıp para arzının hızlı artmasını engelliyor. Para bu kadar bolsa şirketler niye ödeme yapmıyor? Çünkü kredi alıp ödeme yapmak yerine tedarikçiyi üç ay oyalarsanız, TL mevduattan %10 kazanıp finansman giderlerinizi azaltırsınız. Devletin resmî görevinin ahlaksızca kankalara rant yaratmak olduğu bir ülkede, cemaat de papaza göre hareket edecektir.

Faiz indirimi ve teşviklerle ekonomi kurtulur mu? Nerede?

 

Özel sektörün hikâyesine inanırsak bütçede teşvik harcamalarının biraz artırılması, devalüasyonun biraz hızlanması, faizlerin biraz düşmesi sorunları çözecek, iş dünyasını ferahlatacak.

NAH ferahlatacak.

Sorun, girişte arz ettiğim gibi, makroekonomik ince ayarlarla çözülecek durumda ya da nitelikte değil. Türkiye sistemik çöküş yaşıyor. Yani vücutta adale kalmadı artık. Yarış atına verilen dopingi enjekte etseniz, bünye yine 100 metre bile koşamaz, aksine kalp krizinden mevta olur.

 

Siyasi sistem değişmeden bunalımdan çıkış yok

Maalesef siyasi sistem değişmedikçe bu bunalımdan çıkamayacağız. Daha da kötüsü, hangi tedbir alınırsa alınsın bunalımın her geçen gün derinleşeceği karanlık bir tünele girdik. Faizleri 2027 yılında 700 baz puan kesseniz de bütçeden emekliye, işçiye, kamu çalışanına gani gani ücret dağıtsanız da ekonomiyi canlandırıcı etkisi en fazla üç ay olur. Arkasından evlere şenlik bir enflasyon patlaması ve eski hamam, eski tas. Ha, bir de kuru yönetmek zorlaşır, çünkü parası olan herkes dövize koşar.

 

Çimento bitti, inşaat paydos.

 

Bu konuda harika bir çalışma için Emre Akanak’ı okumanızı dilerim: Türk Ekonomisinin Otopsi Raporu

Güldem Atabay ve Atilla Yeşilada tarafından kaleme alınan GADT Raporlarına abone olmak ister misiniz?

Bize e-mail atın: istanbulanalytics@gmail com

Raporlar ücretlidir, yatırım önerisi içermez.

Paylaş