Küresel Savunma Ekonomisi Dönüşüyor: NATO’nun Yeni Dönemi Türkiye İçin Fırsat mı?

Rusya-Ukrayna Savaşı, ABD/İsrail-İran Savaşı ve büyüyen jeopolitik rekabet, savunma harcamalarının küresel ekonomideki rolünü değiştiriyor. NATO’nun uzun vadede savunma ve güvenlikle bağlantılı harcamaları GSYH’nin yüzde 5’ine çıkarma kararı ise savunma sanayiini önümüzdeki yılların en önemli yatırım alanlarından biri haline getirebilir. Türkiye, son 20 yılda geliştirdiği yerli üretim, mühendislik ve ihracat kapasitesi sayesinde bu dönüşümden en fazla yararlanabilecek NATO ülkeleri arasında yer alıyor.

Savunma harcamalarına bakış değişiyor

Savunma harcamaları ekonomi literatüründe uzun yıllar ağırlıklı olarak “fırsat maliyeti” üzerinden değerlendirildi. Buna göre savunmaya aktarılan kamu kaynakları; eğitim, sağlık veya altyapı gibi ekonomik ve sosyal getirisi yüksek alanlardan kaynak çekerek büyümeyi sınırlandırabiliyordu.

Ancak son 20 yılda hem güvenlik ortamı hem de savaş teknolojileri önemli ölçüde değişti.

Modern savunma sanayii artık yalnızca tank, uçak veya mühimmat üretiminden ibaret değil. Elektronik, haberleşme, yazılım, kompozit malzemeler, radar teknolojileri, uzay sistemleri ve yüksek hassasiyetli üretim gibi çok sayıda ileri teknoloji alanıyla doğrudan bağlantılı.

Bu nedenle savunma harcamaları giderek sanayi politikası, teknolojik dönüşüm ve ihracat stratejisinin bir parçası olarak değerlendiriliyor.

Savunma harcamaları ekonomiyi nasıl etkiliyor?

Savunma harcamalarının ekonomik etkisi birkaç farklı kanaldan ortaya çıkıyor.

İlk aşamada kamu siparişleri toplam talebi ve üretimi artırıyor. Büyük savunma projelerinin yüksek sermaye yoğunluğuna sahip olması; makine, elektronik, metalürji, yazılım, haberleşme ve ileri malzeme üretimi gibi çok sayıda sektörü harekete geçiriyor.

Böylece savunma yatırımları geniş bir tedarik zincirine yayılan çarpan etkisi yaratabiliyor.

İkinci önemli kanal ise Ar-Ge.

Savunma projeleri teknolojik özellikleri nedeniyle yüksek araştırma-geliştirme harcamaları gerektiriyor. Bu süreçte geliştirilen teknolojilerin zaman içinde sivil sektörlere aktarılması, verimlilik ve teknolojik kapasite üzerinde daha uzun vadeli etkiler yaratabiliyor.

Üçüncü kanal ise dış ticaret.

Yüksek teknoloji içeriği nedeniyle savunma ürünlerinin kilogram başına ihracat değeri birçok geleneksel sanayi ürününden daha yüksek. Dolayısıyla savunma ihracatındaki artış cari dengeyi desteklerken ülkenin küresel teknoloji değer zincirindeki konumunu da yukarı taşıyabiliyor.

Kritik mesele: Savunma bütçesi nerede harcanıyor?

Ancak savunma harcamalarının büyümeye katkısı otomatik değil.

Savunma sistemlerini büyük ölçüde ithal eden ülkelerde artan bütçeler aynı zamanda yüksek döviz çıkışı ve ithalat faturası anlamına geliyor.

Yerli üretim kapasitesi güçlü ülkelerde ise aynı kaynak üretim, istihdam, Ar-Ge ve ihracat yoluyla ekonomiye geri dönebiliyor.

Dolayısıyla savunma harcamalarının ekonomik getirisi yalnızca bütçenin büyüklüğüne değil, bu bütçenin ne kadarının yerli sanayiye yönlendirilebildiğine bağlı.

Türkiye açısından son 20 yılda yaşanan dönüşümün önemi de burada ortaya çıkıyor.

Türkiye'nin avantajı yerli üretim kapasitesi

Türkiye'nin uzun süredir uyguladığı yerlileştirme politikaları sonucunda savunma sanayiinin bazı kritik alanlarında dışa bağımlılık azaltılırken tasarım, sistem entegrasyonu ve ileri teknoloji üretim kapasitesi geliştirildi.

Böylece savunma harcamalarının yapısı da giderek değişti.

Daha önce ithalata bağımlı olan birçok alanda yurtiçinde katma değer yaratan bir üretim ekosistemi ortaya çıktı.

Bunun en önemli göstergelerinden biri Türkiye'nin küresel savunma ihracatındaki yükselişi.

Son 20 yılda Türkiye'nin uluslararası savunma pazarındaki payı büyürken sektör yalnızca iç güvenlik ihtiyaçlarını karşılayan bir yapı olmaktan çıkarak döviz kazandıran ve teknoloji ihraç eden stratejik bir sanayi koluna dönüştü.

Türk savunma şirketleri dünya liginde

Kurumsal yapıdaki dönüşüm de dikkat çekici.

2009 yılında dünyanın en büyük 100 savunma şirketi arasında Türkiye'den yalnızca ASELSAN bulunurken, ilerleyen yıllarda TUSAŞ, ROKETSAN, ASFAT ve MKE de listeye girdi.

STM, HAVELSAN, FNSS ve BMC gibi şirketlerin de farklı dönemlerde uluslararası sıralamalarda yer alması, sektörün tek veya birkaç büyük şirket etrafında şekillenen yapıdan çıkarak daha geniş bir ekosisteme dönüştüğünü gösteriyor.

Bu gelişme Türkiye'nin sanayi sıralamalarına da yansıyor.

İstanbul Sanayi Odası'nın İSO 500 araştırmasına göre savunma şirketleri Türkiye'nin en büyük sanayi kuruluşları arasında hızla yükseliyor. 2025 itibarıyla TUSAŞ Türkiye'nin yedinci, ASELSAN ise dokuzuncu büyük sanayi kuruluşu konumuna geldi.

İhracat tarafında da benzer bir dönüşüm yaşanıyor. ASELSAN'ın yurtdışı satışları tarihi yüksek seviyelere ulaşırken, TUSAŞ küresel havacılık ve savunma tedarik zincirlerinde önemli üreticilerden biri haline geldi.

Üstelik ihracat yalnızca nihai platformlarla sınırlı değil. Elektronik sistemler, aviyonik çözümler, yazılım, mühendislik ve sistem entegrasyonu da Türkiye'nin rekabet gücünün arttığı alanlar arasında.

NATO'nun dev harcama dalgası Türkiye'ye ne getirir?

Küresel savunma ekonomisindeki asıl büyük değişim ise önümüzdeki yıllarda NATO ülkelerinden gelebilir.

İttifakın savunma ve güvenlikle bağlantılı yatırımları uzun vadede GSYH'nin yüzde 5'ine çıkarma yönündeki kararı, NATO ülkelerinin savunma bütçelerinde büyük ve uzun süreli bir genişleme anlamına geliyor.

Türkiye açısından bu yalnızca daha büyük bir ihracat pazarı demek değil.

Yüksek yerli üretim kapasitesi, mühendislik altyapısı ve giderek küreselleşen savunma şirketleri sayesinde Türkiye, NATO ülkelerinin yeniden şekillenen savunma tedarik zincirlerinde daha büyük rol üstlenebilir.

Özellikle Avrupa ülkelerinin stoklarını yenilemesi, mühimmat üretimini artırması ve hava savunmasından insansız sistemlere kadar geniş bir alanda kapasite oluşturması, Türk şirketleri açısından uzun vadeli sipariş ve yatırım fırsatları yaratabilir.

Savunma sanayii yeni büyüme motoru olabilir mi?

Dünya savunma ekonomisi yapısal bir dönüşüm dönemine giriyor.

Savunma bütçeleri artık yalnızca güvenlik ihtiyacının maliyeti olarak değil; teknoloji, yüksek katma değerli üretim, Ar-Ge ve ihracatı destekleyebilecek stratejik yatırımlar olarak görülüyor.

Ancak ülkeler arasındaki rekabette belirleyici olan yalnızca kimin daha fazla para harcadığı olmayacak.

Asıl farkı, bu bütçeleri yerli üretime, teknolojiye ve ihracata dönüştürebilen sanayi ekosistemleri yaratacak.

Türkiye'nin son 20 yılda oluşturduğu savunma sanayii altyapısı ve giderek derinleşen şirket kümelenmesi bu açıdan önemli bir avantaj sunuyor.

NATO'nun önümüzdeki yıllarda yaratacağı dev savunma talebi doğru değerlendirilebilirse, sektör Türkiye açısından yalnızca ulusal güvenliğin değil, yüksek teknolojili üretim ve ihracata dayalı büyüme stratejisinin de temel sütunlarından biri haline gelebilir.

Kaynak: Politics Today