Jeopolitik gündem: Trump-Xi zirvesinden iyi, Hürmüz’den kötü haber

Küresel piyasalar yeni haftaya iki zıt jeopolitik sinyalle giriyor. Trump-Xi zirvesinin ardından ABD ile Çin 30 milyar dolarlık karşılıklı tarife indirimi, ticaret diyaloğunun sürdürülmesi ve YZ konusunda yeni bir mekanizma kurulması üzerinde anlaşırken, İran cephesinden gelen haberler çok daha olumsuz. Başkan Donald Trump, Tahran’ın Hürmüz Boğazı’nı yedi gün içinde yeniden açmayı öngören koşullu teklifini reddettiğini açıkladı. Wall Street Journal ise Trump’ın ara seçimlerden sonra İran’a yönelik bombardımanın yeniden başlamasını olası gördüğünü bildirdi.

Hafta sonu küresel jeopolitik cephede hem riskleri azaltan hem de artıran iki önemli gelişmeye sahne oldu.

ABD ile Çin arasındaki ilişkilerde Washington'daki üç günlük Trump-Xi zirvesinin ardından sınırlı da olsa yeni bir yumuşama görülürken, ABD-İran savaşında diplomatik çözüm umutları yeniden zayıfladı.

Piyasalar açısından ilk gelişme küresel ticaret ve teknoloji savaşının şimdilik daha kontrollü bir zeminde ilerleyebileceğine işaret ediyor.

İkinci gelişme ise Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması ve petrol arzının normalleşmesi umutlarını zayıflatıyor.

ABD ve Çin'den 30 milyar dolarlık tarife indirimi

Çin yönetimi, Devlet Başkanı Xi Jinping'in Washington ziyareti sırasında ABD ile sekiz maddelik bir uzlaşmaya varıldığını açıkladı.

Çin Dışişleri Bakanlığı'na göre iki ülke 30 milyar dolarlık karşılıklı tarife indirimi üzerinde anlaşmaya vardı.

Taraflar ayrıca yeni bir ticaret konseyi oluşturacak ve Kuala Lumpur'da gerçekleştirilen önceki müzakerelerde elde edilen sonuçları devam ettirecek.

Anlaşma, dünyanın en büyük iki ekonomisi arasındaki ticaret ateşkesinin iki ay daha uzatılmasının ardından geldi.

ABD Hazine Bakanı Scott Bessent daha önce mevcut ateşkesin 10 Kasım'da sona ermesinin beklendiğini, ancak tarafların daha kapsamlı bir ticaret anlaşması üzerinde çalışabilmesi için sürenin iki ay uzatıldığını açıklamıştı.

Büyük anlaşma yok, gerilimde kontrollü düşüş var

Üç günlük Trump-Xi zirvesi cuma günü sona erdi.

Zirvede kapsamlı ve büyük bir ticaret anlaşması açıklanmadı. Buna karşılık iki lider arasındaki kişisel diplomasi ve yeni iletişim mekanizmaları öne çıktı.

Dolayısıyla Washington görüşmeleri ABD-Çin ekonomik rekabetini sona erdiren bir anlaşmadan çok, iki tarafın gerilimi yönetilebilir seviyede tutmaya çalıştığı bir süreç olarak değerlendirilebilir.

Tarife indirimi ve ticaret ateşkesinin uzatılması, özellikle küresel ticaret açısından kısa vadeli belirsizliği azaltabilecek gelişmeler arasında bulunuyor.

YZ konusunda yeni diyalog mekanizması

Zirvenin dikkat çekici başlıklarından biri de yapay zekâ, yani YZ, oldu.

Çin Dışişleri Bakanlığı'na göre Washington ve Pekin YZ teknolojilerinin riskleri ve faydaları konusunda resmi bir diyalog başlatma kararı aldı.

Bir sonraki görüşme kasım ayında gerçekleştirilecek.

İki ülke ayrıca YZ kaynaklı olaylarda kullanılmak üzere doğrudan bir iletişim kanalı oluşturacak.

ABD ile Çin'in küresel YZ rekabetinin iki temel aktörü olması nedeniyle bu mekanizma teknoloji alanındaki gerilimlerin kontrol altında tutulması açısından önem taşıyor.

İran konusunda da ortak mesaj

Trump ve Xi dış politika konusunda da bazı ortak noktalar üzerinde anlaştı.

Çin Dışişleri Bakanlığı'nın açıklamasına göre iki lider İran'ın nükleer silah geliştirmeme taahhüdünü yerine getirmesi gerektiği konusunda mutabık kaldı.

Taraflar ayrıca hiçbir ülke veya kuruluşun uluslararası su yollarından geçen gemilerden transit geçiş ücreti talep etmemesi gerektiğini belirtti.

Bu mesaj doğrudan Hürmüz Boğazı'ndaki krizin devam ettiği bir dönemde geldi.

Ancak ABD-Çin cephesindeki bu sınırlı uzlaşmaya rağmen İran krizinde hafta sonu yaşanan gelişmeler daha olumsuz bir tablo ortaya koydu.

Trump: İran'ın teklifini reddettim

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi cuma günü Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasını da içeren koşullu bir ateşkes planı sundu.

Arakçi, New York'taki Birleşmiş Milletler Genel Kurulu sırasında yaptığı açıklamada, belirli koşulların karşılanması halinde Hürmüz Boğazı'nın yedi gün sonunda açılabileceğini ve ABD ile nükleer görüşmelerin yeniden başlayabileceğini söyledi.

İran'ın koşulları arasında ABD'nin Tahran'ın “saldırganlık eylemleri” olarak tanımladığı operasyonları durdurması, deniz ablukasının ve ekonomik savaşın sona erdirilmesi ve dondurulan İran varlıklarının serbest bırakılması bulunuyor.

Ancak Trump cumartesi günü gazetecilere yaptığı açıklamada İran'ın son teklifini reddettiğini doğruladı.

Trump:

“Bir teklif yaptılar ama reddettim.”

dedi.

Bu açıklama, Hürmüz Boğazı'nın kısa sürede yeniden tamamen açılabileceğine ilişkin beklentileri zayıflattı.

WSJ: Trump bombardımanın yeniden başlamasını bekliyor

Wall Street Journal'ın ismini açıklamadığı ABD'li yetkililere dayandırdığı haber ise İran cephesindeki risklerin daha da artabileceğine işaret ediyor.

Gazeteye göre Trump, danışmanlarına kasım ayındaki ara seçimlerden sonra İran'a yönelik bombardımanın yeniden başlamasını beklediğini söyledi.

WSJ'nin aktardığı yetkililere göre Trump, İran'ın ABD'nin taleplerini karşılayacağı konusunda şüpheli ve yeni bir hava saldırısı kampanyasını olası görüyor.

Ancak bu iddia bağımsız olarak doğrulanmış değil.

CNBC, WSJ'nin haberini teyit edemediğini bildirdi.

Buna karşılık Washington ile Tahran arasındaki dolaylı görüşmeler tamamen sona ermiş değil.

WSJ'nin aktardığı bir ABD'li yetkili, iki ülkenin arabulucular üzerinden müzakerelere devam ettiğini söyledi. Görüşmelerde İran'ın nükleer silah geliştirmesini önlemeye yönelik ABD talepleri de ele alınıyor.

Yemen cephesinde de hareketlilik

Bölgedeki askeri gerilim İran ile ABD arasındaki doğrudan mücadeleyle sınırlı değil.

Yemen'deki Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyon güçleri, İran destekli Husiler tarafından fırlatılan bazı mühimmatın önlendiğini açıkladı.

Bu gelişme, İran savaşı çevresindeki bölgesel cephelerin yeniden hareketlenebileceğine ilişkin riskleri artırıyor.

Hürmüz piyasalar için kritik

ABD-Çin zirvesinden çıkan sınırlı ticaret uzlaşması küresel piyasalar açısından olumlu bir gelişme olsa da kısa vadede enerji fiyatları ve enflasyon açısından İran-Hürmüz cephesinin daha belirleyici olması beklenebilir.

İran'ın önerisi, koşullar kabul edildiği takdirde Hürmüz Boğazı'nın yedi gün içinde yeniden açılmasını öngörüyordu.

Trump'ın teklifi açıkça reddetmesi bu hızlı normalleşme senaryosunu şimdilik devreden çıkardı.

Üstelik WSJ'nin bombardımanın ara seçimlerden sonra yeniden başlayabileceğine ilişkin haberi doğrulanırsa, savaşın kısa vadede sona ermesi beklentileri daha da zayıflayabilir.

Bununla birlikte ABD ile İran arasında arabulucular üzerinden görüşmelerin sürmesi, diplomatik kanalın tamamen kapanmadığını gösteriyor.

Küresel piyasalar açısından hafta sonunun bilançosu bu nedenle karışık: ABD-Çin ticaret savaşında tansiyon düşerken, Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması ve İran savaşının sona ermesi konusunda belirsizlik yeniden yükseliyor.

CNBC