Dünya yapay zekâya karşı ayaklanıyor mu?

İş kaybı korkusu büyüyor, ama isyan henüz başlamadı Yapay zekânın milyonlarca işi ortadan kaldırabileceği tartışılırken şaşırtıcı bir soru giderek önem kazanıyor: İnsanlar neden sokaklara çıkmıyor? ABD’den Avrupa’ya, Avustralya’dan Hindistan’a kadar henüz kitlesel bir “YZ karşıtı” hareket yok. Ancak sendikal mücadeleler, veri merkezi protestoları ve özellikle beyaz yakalı çalışanlar arasındaki işsizlik endişesi hızla büyüyor. Dünyanın önündeki asıl siyasi kavga, teknolojinin kendisinden çok YZ’nin yarattığı servetin nasıl paylaşılacağı konusunda çıkabilir.

Henüz küresel bir “YZ isyanı” yok Yapay zekâ dünya ekonomisinin hemen her alanına girerken, teknolojinin işgücü üzerindeki etkilerine ilişkin kaygılar da büyüyor. Buna rağmen ABD’deki Occupy Wall Street hareketi veya geçmişte küreselleşme karşıtı gösterilerde görüldüğü ölçekte uluslararası bir YZ karşıtı protesto hareketi henüz ortaya çıkmış değil.

Ancak yüzeyin altında farklı ülkelerde birbirinden bağımsız başlayan hareketler dikkat çekiyor.

ABD’de veri merkezlerine karşı yerel protestolar, Avrupa’da sendikaların YZ kullanımını düzenleme girişimleri, Avustralya’da toplu pazarlık talepleri, Hindistan’da su ve enerji tüketen dev veri merkezlerine karşı direniş ve gelişmekte olan ülkelerde iş kaybı endişesi aynı sorunun farklı yüzlerini oluşturuyor.

Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) Avrupa, Kuzey Amerika, Asya, Güney Amerika, Karayipler ve Afrika’yı kapsayan çalışmaları da işçi temsilcilerinin üç alana yoğunlaştığını gösteriyor: YZ’nin istihdam ve beceriler üzerindeki etkisi, algoritmik yönetim ve çalışma koşulları.

ILO’nun yaklaşımı önemli: İşyerinde YZ’nin sonuçlarını yalnızca teknolojinin kapasitesi değil, nasıl tasarlandığı, kimin kontrol ettiği ve hangi kurallar altında uygulandığı belirleyecek.

Başka bir ifadeyle, şimdilik hareketin sloganı “YZ’yi yasaklayın” değil, “YZ’nin çalışma hayatımızı nasıl değiştireceğine yalnızca şirketler karar vermesin” şeklinde gelişiyor.

Avrupa’nın tercihi sokak değil düzenleme Avrupa, YZ karşısındaki işçi tepkisinin en kurumsallaştığı bölgelerden biri.

Yaklaşık 45 milyon çalışanı temsil eden Avrupa Sendikalar Konfederasyonu (ETUC), işyerlerinde algoritmik yönetim ve YZ kullanımına ilişkin özel düzenlemeler istiyor.

Sendikaların talepleri arasında YZ tarafından alınan kararlarda insan denetiminin korunması, çalışan temsilcilerinin sistemlerin uygulanmasına katılması ve işçilerin bilgilendirme, danışma ve toplu pazarlık haklarının güçlendirilmesi bulunuyor.

Bu nedenle Avrupa’daki muhtemel YZ karşıtı reaksiyonun ilk aşaması sokak gösterilerinden çok mevzuat, sendikalaşma ve toplu pazarlık üzerinden ilerliyor.

Avrupa modeli kabaca şöyle özetlenebilir: “Makineleri kırmayalım; makineleri kimin ve hangi kurallarla kontrol edeceğini belirleyelim.”

Asıl tehlike: Kaybedilen değil, hiç yaratılmayan işler YZ’nin istihdam üzerindeki etkisinin henüz büyük çaplı protestolar yaratmamasının önemli bir nedeni de iş kaybının geleneksel ekonomik krizlerden farklı gerçekleşmesi olabilir.

Bir otomobil fabrikası kapanıp 5 bin çalışan işten çıkarıldığında olayın nedeni, mağdurları ve protesto edilecek adres bellidir.

YZ ise farklı çalışabilir.

Bir şirket geçen yıl 100 yeni mezun işe alırken YZ sayesinde bu yıl 60 kişiyle aynı işi yapabiliyorsa 40 kişi işten çıkarılmamıştır.

Fakat 40 yeni iş de yaratılmamıştır.

Dolayısıyla YZ kaynaklı ilk istihdam şoku kitlesel işten çıkarmalardan ziyade özellikle gençler ve beyaz yakalılarda işe alımların azalması şeklinde ortaya çıkabilir.

Bu, toplumsal tepkinin gecikmesine yol açabilecek son derece önemli bir fark.

YZ beyaz yakalı orta sınıfın kariyer merdivenini kırabilir Buradaki en önemli risklerden biri profesyonel kariyerlerin giriş basamağı.

Yazılım, hukuk, finans, muhasebe, medya, danışmanlık, müşteri hizmetleri ve idari işlerde deneyimli bir çalışanın YZ yardımıyla geçmişte birkaç junior çalışanın yaptığı işi gerçekleştirmesi giderek mümkün hale geliyor.

Bu durumda şirketin mevcut çalışanlarını hemen işten çıkarması gerekmiyor.

Sadece yenilerini işe almıyor.

Birkaç yıl sonra ise üniversitelerden mezun olan yeni kuşaklar, kendilerini orta sınıfa taşıması gereken kariyer merdiveninin ilk birkaç basamağının ortadan kalktığını keşfedebilir.

YZ karşıtı siyasetin gerçek dönüm noktalarından biri tam da burası olabilir.

Avustralya’da sendikalar mücadeleye hazırlanıyor Avustralya’da da tartışma giderek bir endüstri ilişkileri meselesine dönüşüyor.

Buradaki sendikal yaklaşımın temelinde YZ’nin şirketler tarafından tek taraflı uygulanmasının önlenmesi, çalışanların dönüşüm sürecine dahil edilmesi ve verimlilik artışının sonuçlarının çalışanlarla paylaşılması bulunuyor.

Henüz geniş çaplı YZ kaynaklı bir işsizlik şokundan söz etmek zor. Bu da küresel ölçekte gördüğümüz temel paradoksu güçlendiriyor: YZ’nin milyonlarca işi tehdit edebileceğine ilişkin beklenti çok büyük, fakat bugüne kadar gerçekleşen ölçülebilir makroekonomik istihdam şoku bu beklentinin oldukça gerisinde.

Hindistan neden kritik?

YZ’nin yaratabileceği toplumsal tepki açısından izlenmesi gereken ülkelerin başında Hindistan geliyor.

Bunun nedeni ülkenin yalnızca devasa genç nüfusu değil.

Hindistan’ın küresel ekonomideki önemli avantajlarından biri yıllardır eğitimli fakat Batılı rakiplerinden daha düşük maliyetli işgücüne dayanan bilişim, yazılım, çağrı merkezi ve iş süreçleri dış kaynak kullanımı sektörleri oldu.

Üretken YZ tam da bu işlerin önemli bölümünü otomasyona açıyor.

Hindistan açısından soru bu nedenle yalnızca “YZ kaç kişiyi işsiz bırakacak?” değil.

Daha büyük soru: YZ, Hindistan’ın son 25 yılda geliştirdiği hizmet ihracatı modelinin bir bölümünü geçersiz hale getirebilir mi?

Üstelik YZ karşıtı tepkinin başka bir ayağı da veri merkezleri üzerinden gelişiyor. Büyük veri merkezi yatırımlarının su ve elektrik tüketimi, çevresel etkileri ve yerel ekonomiye sağladığı kalıcı istihdamın yatırım büyüklüğüne kıyasla sınırlı kalabilmesi giderek daha fazla tartışılıyor.

Veri merkezleri YZ karşıtı hareketin fabrikaları olabilir Benzer bir gelişme ABD’de yaşanıyor.

Bazı bölgelerde YZ veri merkezlerine yönelik tepki siyasi sağ ile solu alışılmadık biçimde aynı cephede buluşturabiliyor.

Muhafazakâr seçmenlerle çevreci aktivistler; su tüketimi, elektrik altyapısı, çevresel zarar, kamu teşvikleri ve veri merkezlerinin inşaat sonrasında nispeten az sayıda kalıcı istihdam yaratması gibi konularda ortak itirazlar geliştirebiliyor.

Burada çok önemli bir siyasi değişim yaşanıyor.

Algoritmaya karşı gösteri yapmak zordur.

Ama mahallenizin suyunu ve elektriğini kullanan devasa bir veri merkezinin önünde gösteri yapmak son derece kolaydır.

Bu nedenle veri merkezleri gelecekte YZ karşıtı siyasetin fiziksel sembolüne dönüşebilir.

Çin farklı bir yol izleyebilir Çin ise tamamen farklı bir vaka.

Batılı ülkelerdeki gibi bağımsız sendikaların YZ’ye karşı ülke çapında protestolar düzenlemesini beklemek gerçekçi değil.

Fakat Pekin yönetiminin YZ kaynaklı kitlesel işsizliği görmezden gelmesi de beklenmemeli.

Çin zaten genç işsizliği, emlak krizi ve zayıf iç tüketim gibi sorunlarla mücadele ediyor. YZ’nin genç beyaz yakalıların istihdamını hızla azaltması sosyal istikrar açısından yeni bir risk yaratabilir.

Dolayısıyla dünyanın üç büyük ekonomik bölgesinde zamanla üç farklı model ortaya çıkabilir: ABD: Sermayenin YZ ile emeği ikame etmesine daha fazla alan açılması.

Avrupa: İkamenin mevzuat ve toplu pazarlıkla sınırlandırılması.

Çin: İstihdam kayıplarının idari yöntemlerle kontrol altında tutulması.

Bu üç modelin hangisinin daha başarılı olacağı YZ çağının en önemli ekonomik deneylerinden biri olabilir.

Latin Amerika’da korku var, isyan yok Latin Amerika’da da YZ kaynaklı işsizlik korkusu ölçülebilir durumda.

Ancak bölge aynı zamanda YZ ekonomisinin görünmeyen emek merkezlerinden biri.

Gelişmekte olan ülkelerdeki çalışanlar YZ modellerinin eğitilmesi, test edilmesi ve denetlenmesi için gerekli veri işlerinde giderek daha fazla rol oynuyor. Bu işlerin bir bölümü eğitim seviyesi yüksek olmasına rağmen görece düşük ücretli ve güvencesiz çalışanlar tarafından gerçekleştiriliyor.

Dolayısıyla YZ’nin küresel işbölümü yeni bir çelişki yaratıyor: Düşük ücretli insanlar, gelecekte daha yüksek ücretli insanların işlerini otomatikleştirebilecek sistemleri eğitiyor.

İnsanlar neden henüz sokağa çıkmıyor?

Bunun birkaç nedeni var.

Birincisi, YZ kaynaklı kitlesel işsizlik henüz dünya ekonomisinin tamamında açık biçimde gözlenmiyor.

İkincisi, YZ’nin yarattığı iş kayıplarının neden-sonuç ilişkisini görmek fabrika kapanışlarında olduğu kadar kolay değil.

Üçüncüsü ve belki de en önemlisi, çalışanların önemli bölümü YZ’den aynı zamanda fayda sağlıyor.

YZ rapor hazırlıyor, yazılım kodluyor, çeviri yapıyor, araştırmayı hızlandırıyor ve bürokrasiyi azaltıyor.

Dolayısıyla aynı çalışan iki düşünceyi aynı anda taşıyabiliyor: “Bu hayatımda kullandığım en güçlü verimlilik aracı.”

ve “Bu araç birkaç yıl sonra benim işimi ortadan kaldırabilir.”

Bu çelişki kitlesel siyasi mobilizasyonu şimdilik frenliyor.

Asıl kavga teknoloji değil, sınıf kavgası olabilir YZ tartışmasının ekonomik anlatısı bugüne kadar ağırlıklı olarak şöyle kuruldu: YZ → verimlilik → şirket kârları → yatırım → ekonomik büyüme.

Ancak bu zincirde eksik bir halka olabilir: YZ → emek ikamesi → gelir dağılımı → siyaset → düzenleme ve yeniden bölüşüm.

Eğer YZ verimliliği hızla artırırken ücretler de yükselir, çalışma saatleri azalır ve yeni işler yaratılırsa teknolojik dönüşüm siyasi olarak sürdürülebilir olabilir.

Ama farklı bir tablo düşünelim: Verimlilik hızla yükseliyor.

Şirket kârları patlıyor.

YZ şirketlerinin değerlemeleri trilyonlarca dolara ulaşıyor.

Borsa yükseliyor.

Buna karşılık istihdam düşüyor ve reel orta sınıf ücretleri yerinde sayıyor.

O noktada YZ artık bir teknoloji meselesi olmaktan çıkar.

Sermaye ile emek arasında servetin paylaşılması kavgasına dönüşür.

Bir sonraki siyasi hareket beyaz yakalılardan gelebilir Böyle bir senaryoda talepleri tahmin etmek zor değil: YZ ve otomasyon vergileri, daha kısa çalışma haftası, daha yüksek kıdem tazminatları, otomasyon kararlarında sendikal pazarlık, YZ nedeniyle işini kaybedenlere yeniden eğitim garantileri, veri merkezlerine özel vergiler ve hatta evrensel temel gelir yeniden siyasi gündemin merkezine yerleşebilir.

Daha radikal bir aşamada toplumlar YZ tarafından yaratılan ekonomik ranttan doğrudan pay talep etmeye başlayabilir.

Üstelik bu hareket geleneksel sol-sağ ayrımını da aşabilir.

Ohio’da işini kaybeden 52 yaşındaki bir muhasebeciyle üniversiteden mezun olduktan sonra ilk işini bulamayan 24 yaşındaki bir genç siyasi olarak hiçbir ortak noktaya sahip olmayabilir.

Ancak ikisi de birkaç teknoloji şirketinin YZ sayesinde olağanüstü zenginleştiğini, kendilerinin ise ekonomik güvenliklerini kaybettiğini düşünmeye başlarsa denklem değişir.

Derleme: ParaAnaliz