ANALİZ: Yapay zekâ patlaması ekonomik çöküşe dönüşebilir mi?

Yapay zekânın dünya ekonomisinde yeni bir refah çağı başlatacağı beklentisi giderek güçleniyor. Ancak Oxford Üniversitesi'nden gelen uyarılar çok daha karamsar bir tablo çiziyor. Trilyonlarca dolarlık yatırımların finansal balon yaratması, enerji maliyetlerini artırması, işsizliği büyütmesi ve gelir eşitsizliğini derinleştirmesi mümkün. Araştırmacılara göre ABD ve İngiltere'deki işlerin yüzde 50'ye kadarı otomasyon tehdidiyle karşı karşıya. Yapay zekâ devrimi, beklenen ekonomik mucize yerine yeni bir kriz dalgası yaratabilir.

Yapay zekâ dünyayı zenginleştirecek mi, yoksa ekonomik krize mi sürükleyecek?

Yapay zekânın ekonomik geleceğine ilişkin tartışmalar giderek iki karşıt görüş etrafında şekilleniyor.

Bir tarafta teknolojinin verimliliği artırarak ekonomik büyümeyi hızlandıracağına, insanlığı benzeri görülmemiş bir refah dönemine taşıyacağına inananlar bulunuyor.

Diğer tarafta ise yapay zekânın kitlesel işsizliğe, yaygın gözetim sistemlerine, toplumsal eşitsizliğe ve hatta insanlığın varlığını tehdit eden gelişmelere yol açabileceğini savunanlar var.

Oxford merkezli bir değerlendirmeye göre, her iki yaklaşım da yapay zekânın ekonomik ve toplumsal etkilerini anlamak açısından önemli sorular gündeme getiriyor.

Ancak teknolojinin yaratacağı faydaların otomatik olarak toplumun geneline yayılacağı düşüncesi ciddi biçimde sorgulanıyor.

Özellikle yapay zekâ yatırımlarının ekonomik büyümeye katkısının abartıldığı, buna karşılık finansal ve sosyal maliyetlerinin yeterince dikkate alınmadığı belirtiliyor.

Elon Musk ve Anthropic'ten olağanüstü büyüme tahminleri

Yapay zekâ sektörünün önde gelen isimleri, teknolojinin ekonomik büyüme üzerindeki etkisine ilişkin son derece iddialı tahminlerde bulunuyor.

Anthropic CEO'su Dario Amodei, ABD ekonomisinin mevcut yaklaşık yüzde 2'lik büyüme hızının yapay zekâ sayesinde yüzde 10-15 seviyelerine ulaşabileceğini öngörüyor.

Elon Musk ise yapay zekânın ABD'nin büyüme hızını gelecek yıl yüzde 4'ün üzerine çıkarabileceğini ve makinelerin yakın gelecekte insanların yaptığı işlerin neredeyse tamamını üstlenebileceğini savunuyor.

Ancak bu tahminlere karşı çıkan ekonomistler, yapay zekânın ekonominin bütün sektörlerinde aynı ölçüde verimlilik artışı yaratamayacağını hatırlatıyor.

Veri merkezlerine yapılan yatırımlar ve teknoloji şirketlerinin yükselen borsa değerleri kısa vadede büyümeyi destekleyebilir.

Fakat bu etkinin kalıcı olması garanti değil.

Yapay zekânın verimlilik artışı neden sınırlı kalabilir?

Gelişmiş ekonomilerde ekonomik faaliyetlerin önemli bölümü, yapay zekânın doğrudan verimlilik artışı yaratmasının zor olduğu sektörlerde gerçekleşiyor.

Çocuk ve yaşlı bakımı, inşaat, konaklama ve kişiye özel hizmetler bu alanlar arasında bulunuyor.

Yapay zekâ, hukuk, bankacılık ve imalat sanayisinde daha güçlü verimlilik artışları sağlayabilir.

Ancak bu sektörlerin ABD ve İngiltere ekonomilerindeki toplam payı yaklaşık yüzde 20 düzeyinde.

Dolayısıyla yalnızca bu sektörlerde verimliliğin iki katına çıkması bile, diğer koşullar sabitken toplam ekonomik üretimi yaklaşık yüzde 20 artırabilir.

Bu önemli bir kazanım olsa da yapay zekâ savunucularının öngördüğü olağanüstü büyüme hızlarına otomatik olarak ulaşılacağı anlamına gelmiyor.

Üstelik yapay zekânın ekonomik maliyetleri, yaratacağı verimlilik kazançlarının bir bölümünü ortadan kaldırabilir.

Veri merkezleri enerji fiyatlarını ve enflasyonu artırabilir

Yapay zekâ altyapısının hızla genişlemesi, elektrik talebinde büyük bir artış yaratıyor.

Yeni veri merkezlerinin çalıştırılması için yüksek miktarda enerjiye ihtiyaç duyuluyor.

Elektrik şebekelerinin bu talebe aynı hızda uyum sağlayamaması halinde enerji fiyatlarında yukarı yönlü baskı oluşabilir.

Bu gelişme yalnızca teknoloji şirketlerini değil, sanayi kuruluşlarını ve hanehalklarını da etkileyebilir.

Yükselen enerji maliyetleri enflasyonu beslerken merkez bankalarının faiz indirmesini zorlaştırabilir.

Sonuçta yapay zekâ yatırımları bir taraftan ekonomik büyümeyi desteklerken diğer taraftan yüksek enflasyon ve faizler yoluyla ekonominin diğer sektörlerini baskılayabilir.

Daha uzun yaşam, daha yüksek sosyal güvenlik maliyeti

Yapay zekânın en önemli olumlu etkilerinden birinin sağlık sektöründe görülmesi bekleniyor.

Kronik hastalıkların daha iyi yönetilmesi, ilaç geliştirme süreçlerinin hızlanması ve yeni tedavilerin keşfedilmesi sayesinde yaşam süresi uzayabilir.

Özellikle diyabet gibi hastalıkların kontrolünde ve yeni ilaçların geliştirilmesinde önemli ilerlemeler sağlanabilir.

Ancak bu olumlu gelişmenin ekonomik açıdan beklenmedik sonuçları da olabilir.

İnsanların daha uzun yaşaması, nüfusun yaşlanma sürecini hızlandırabilir.

Demans ve diğer nörodejeneratif hastalıkların tedavisindeki ilerleme, yaşam süresindeki artışın gerisinde kalırsa yaşlı bakımına duyulan ihtiyaç daha da büyüyebilir.

Bu durumda emeklilik sistemleri ve kamu sağlık harcamaları üzerinde ilave baskı oluşabilir.

Çalışan nüfusun daha büyük bölümünün yaşlı bakımına yönelmesi, ekonominin diğer sektörlerinde kullanılabilecek iş gücünü de azaltabilir.

2,4 trilyon dolarlık yapay zekâ yatırımı finansal balon mu yaratıyor?

Yapay zekâ sektörüne yönelen sermayenin büyüklüğü, finansal istikrar açısından önemli soru işaretleri doğuruyor.

Aktarılan değerlendirmeye göre yapay zekâ altyapısına yönelik harcamalar 2,4 trilyon dolara ulaşmış durumda ve yatırımların daha da artması bekleniyor.

Bu genişleme, giderek büyüyen borçlanma ve yüksek şirket değerlemeleriyle destekleniyor.

Örneğin Nvidia'nın yalnızca ABD'nin Ohio eyaletindeki yapay zekâ altyapısının genişletilmesine yönelik taahhütlerinin 105 milyar dolara ulaştığı belirtiliyor.

Ancak bu yatırımların beklenen ekonomik getirileri sağlayıp sağlamayacağı henüz belirsiz.

Yapay zekâ şirketlerinin gelecekte elde edeceği gelirlerin bugünkü yüksek değerlemeleri haklı çıkarmaması halinde finansal piyasalarda sert bir düzeltme yaşanabilir.

Böyle bir gelişme yalnızca teknoloji hisselerini etkilemekle kalmayabilir.

Emeklilik birikimleri, yatırım fonları ve tüketici güveni de zarar görebilir.

Hanehalklarının finansal servetinde yaşanacak kayıplar tüketimi azaltarak ekonomik büyümeyi yavaşlatabilir.

Yapay zekâ balonunun patlaması halinde teknoloji sektöründeki bir düzeltmenin genel ekonomik durgunluğa dönüşmesi riski bulunuyor.

Bu, kaynak değerlendirmesinin öne çıkardığı en ciddi senaryolardan biri.

Teknoloji hızlanıyor, ekonomiler uyum sağlayamıyor

Yapay zekâ geliştikçe ülkelerin elektrik şebekelerini, eğitim sistemlerini, iş yapma biçimlerini ve altyapılarını modernize etme ihtiyacı artıyor.

Ancak ABD ve İngiltere'de genel yatırım oranlarının durağan veya gerileme eğiliminde olması bu dönüşümü zorlaştırıyor.

İşletmelerin ve çalışanların yeni teknolojiye uyum sağlayamaması, beklenen verimlilik artışlarının gerçekleşmesini engelleyebilir.

İlginç biçimde, bazı gelişen ekonomiler bu süreçte avantajlı konuma geçebilir.

Bu ülkelerde yatırım oranları ABD ve İngiltere'nin yaklaşık iki katına ulaşabiliyor.

Ayrıca eski altyapıların yenilenmesi ve yaşlanan nüfusun bakımının finansmanı gibi maliyetler bazı gelişen ülkelerde daha düşük.

Bu nedenle yapay zekâ devriminden en büyük kazancı mutlaka bugün teknolojide lider olan ülkelerin elde edeceği kesin değil.

Oxford araştırması: İşlerin yüzde 50'si otomasyon tehdidi altında

Yapay zekâya yönelik toplumsal kaygıların merkezinde istihdam bulunuyor.

Oxford'daki araştırma grubunun tahminlerine göre ABD ve İngiltere'deki işlerin yüzde 50'ye kadarı otomasyona karşı kırılgan durumda.

Bu tahmin, söz konusu işlerin tamamının ortadan kalkacağı anlamına gelmiyor.

Ancak çok sayıda mesleğin yeniden yapılandırılabileceğine veya bazı görevlerin makineler tarafından üstlenilebileceğine işaret ediyor.

Sorunun önemli bir boyutu da yeni işlerin eski işlerle aynı yerlerde ortaya çıkmayacak olması.

Yapay zekâ nedeniyle işini kaybeden çalışanların, farklı beceriler gerektiren ve başka şehirlerde bulunan yeni işlere geçmesi kolay olmayabilir.

Eğitim, ulaşım, konut ve çocuk bakımı maliyetleri bu geçişi daha da zorlaştırıyor.

ABD, İngiltere ve Kuzey Avrupa'da insanların coğrafi hareketliliğinin 50 yıl öncesine göre yaklaşık yarıya indiği belirtiliyor.

Bu durum, teknolojik dönüşümün kazananları ile kaybedenleri arasındaki farkı büyütebilir.

Yapay zekâ gelir eşitsizliğini derinleştirebilir

Yapay zekâ ekonomisinin önemli özelliklerinden biri, ekonomik faaliyetlerin belirli şirketlerde ve şehirlerde yoğunlaşması.

Teknoloji şirketleri, yüksek nitelikli çalışanlar ve araştırma kurumları genellikle aynı merkezlerde toplanıyor.

Bu yoğunlaşma inovasyonu desteklerken ekonomik fırsatların ülke geneline eşit biçimde yayılmasını engelleyebilir.

Yüksek ücretli işler teknoloji merkezlerinde artarken sanayi bölgeleri ve küçük şehirler ekonomik gerilemeyle karşı karşıya kalabilir.

Uzaktan çalışma da bu soruna tek başına çözüm sunmayabilir.

Araştırmacılara göre yüz yüze etkileşim, gayriresmî öğrenme ve mesleki ilişkiler yenilikçi sektörlerde önemini koruyor.

Bu nedenle teknoloji merkezlerinin sunduğu avantajların uzaktan çalışma sayesinde ülkenin bütün bölgelerine yayılması beklenmemeli.

Hükümetlerin her bölgede yeni teknoloji istihdamı yaratmaya çalışması da gerçekçi olmayabilir.

Daha etkili bir yaklaşım, çalışanların iş fırsatlarının bulunduğu bölgelere taşınmasını kolaylaştıracak konut, ulaşım ve sosyal altyapı yatırımları olabilir.

Veri merkezlerine karşı toplumsal tepki büyüyor

Yapay zekâ altyapısının hızla genişlemesi yerel düzeyde yeni siyasi gerilimler yaratıyor.

Veri merkezleri yüksek miktarda elektrik ve su tüketiyor.

Ayrıca gürültü ve çevresel etkileri nedeniyle yerel halkın tepkisini çekebiliyor.

Buna karşılık bu tesisler, inşaat tamamlandıktan sonra görece az sayıda kalıcı istihdam yaratıyor.

Dolayısıyla yerel topluluklar yüksek enerji maliyetleri ve altyapı baskısıyla karşı karşıya kalırken ekonomik kazançların sınırlı olduğunu düşünebiliyor.

Bu durum yapay zekâ yatırımlarına karşı popülist tepkilerin güçlenmesine yol açabilir.

İşsizliğin ve bölgesel eşitsizliklerin arttığı bir ortamda siyasetçiler üzerindeki müdahale baskısının da büyümesi bekleniyor.

ABD-Çin rekabeti yapay zekâ risklerini artırıyor

Yapay zekâ yalnızca ekonomik değil, jeopolitik bir rekabet alanına da dönüşmüş durumda.

Washington'da Demokratlar ve Cumhuriyetçiler arasında nadir görülen uzlaşma konularından biri, ABD'nin yapay zekâ yarışında Çin'in gerisine düşmemesi gerektiği düşüncesi.

Çin'in teknolojik üstünlük kazanacağı korkusu, ABD'de düzenlemelerin gevşetilmesini ve teknoloji şirketlerine daha geniş hareket alanı tanınmasını destekleyen argümanlar arasında yer alıyor.

Ancak yapay zekâ yarışının yalnızca bir ülkenin kazanabileceği bir mücadele olarak görülmesi eleştiriliyor.

Teknolojik ilerlemelerin başka ülkeler tarafından hızla kopyalanması ve geliştirilmesi mümkün.

Dahası, yapay zekânın yarattığı riskler ulusal sınırlarla sınırlı değil.

Yapay zekâ yardımıyla geliştirilebilecek biyolojik tehditler veya insan kontrolünden çıkan otonom sistemler bütün ülkeleri etkileyebilir.

Bu nedenle uluslararası iş birliği büyük önem taşıyor.

Ancak ABD'nin Çin'e yönelik gelişmiş çip ihracatı kısıtlamaları ve bilimsel iş birliğinin zayıflaması, ortak güvenlik standartlarının oluşturulmasını güçleştiriyor.

En büyük kaybedenler yoksul ülkeler olabilir

Dünya Bankası, 2026 Dünya Kalkınma Raporu'nda yapay zekânın gelişmekte olan ülkelere refahlarını artırmak için önemli fırsatlar sunabileceğini savunuyor.

Geçmişte cep telefonları, dijital finans hizmetleri ve yenilenebilir enerji teknolojileri, yoksul ülkelerin bazı eski altyapı aşamalarını atlamasını sağlamıştı.

Ancak Oxford merkezli değerlendirmeye göre yapay zekâda aynı sonucun ortaya çıkması garanti değil.

Çünkü yapay zekâ, gelişmekte olan ülkelerin ekonomik kalkınmasında tarihsel olarak önemli rol oynayan düşük maliyetli ve tekrarlanan işleri ortadan kaldırabiliyor.

Sanayi üretiminde robotların yaygınlaşması, düşük ücretli iş gücüne dayanan kalkınma modellerini tehdit ediyor.

Bulut tabanlı sohbet robotları ise dünya genelinde 17 milyondan fazla kişinin çalıştığı çağrı merkezi sektöründe istihdam riskleri yaratıyor.

Bu durum, özellikle genç nüfusu hızla büyüyen ülkeler açısından ciddi bir sorun.

Afrika'nın yalnızca nüfus artışına ayak uydurabilmek için yılda 21 milyon yeni iş yaratması gerekiyor.

Buna karşılık dış yardımlar azalıyor ve iklim değişikliği ekonomik kalkınmayı zorlaştırıyor.

Aktarılan değerlendirmeye göre Sahra Altı Afrika, on yıl öncesine kıyasla yüzde 3,4 daha yoksul durumda.

Yapay zekâ nedeniyle geleneksel istihdam olanaklarının daralması, bu ülkelerin gelişmiş ekonomilerle aralarındaki farkı kapatmasını daha da zorlaştırabilir.

Tarihsel ders: Teknolojik ilerleme herkese hemen refah getirmiyor

Yapay zekânın riskleri, teknolojinin terk edilmesi gerektiği anlamına gelmiyor.

Özellikle tıp alanındaki gelişmeler, yapay zekânın insanlığa büyük faydalar sağlayabileceğini gösteriyor.

Parkinson hastalığı ve nadir hastalıklar için yeni tedavilerin geliştirilmesi gibi alanlarda araştırma süreçleri hızlanıyor.

Ancak geçmiş teknolojik devrimler, ekonomik faydaların toplumun geneline yayılmasının uzun zaman alabileceğini ortaya koyuyor.

Sanayi Devrimi sonunda İngiliz işçilerinin gelirlerini artırdı.

Fakat geniş halk kesimlerinin yaşam standartlarında belirgin iyileşmeler görülmesi yaklaşık bir yüzyıl aldı.

Bu süreçte ağır çalışma koşulları, çevre kirliliği ve işçi protestoları ciddi toplumsal sorunlar yarattı.

Matbaanın icadı da benzer biçimde hem ilerlemeyi hem çatışmayı hızlandırdı.

Bilginin yayılmasını sağlayan teknoloji, Rönesans'ın gelişmesine katkıda bulunurken dini ve siyasi mücadelelerin de önemli araçlarından biri haline geldi.

Bilimsel ve düşünsel ilerlemelerin toplumsal kurumlara yerleşmesi uzun zaman aldı.

Yapay zekâ devrimini farklı kılan ise değişimin çok daha hızlı gerçekleşmesi.

ANALİZ: Bu kez toplumların uyum sağlamak için bir yüzyılı olmayacak

Yapay zekâ, üretkenliği artırma ve insan yaşamını iyileştirme potansiyeline sahip.

Ancak bu potansiyelin ekonomik büyümeye ve toplumsal refaha dönüşmesi kendiliğinden gerçekleşmeyecek.

Enerji altyapısının geliştirilmesi, çalışanların yeni beceriler kazanması, sosyal güvenlik sistemlerinin güçlendirilmesi ve teknolojik kazançların daha geniş kesimlere yayılması gerekiyor.

Aksi halde yapay zekâ yatırımlarının yarattığı ekonomik büyüme sınırlı sayıda şirket ve bölgede yoğunlaşabilir.

Buna karşılık finansal riskler, işsizlik ve yükselen yaşam maliyetleri toplumun çok daha geniş kesimlerini etkileyebilir.

En önemli tehlikelerden biri de yapay zekâya yönelik beklentilerin finansal piyasalarda sürdürülemez değerlemeler yaratması.

Trilyonlarca dolarlık yatırımların beklenen getiriyi sağlayamaması halinde, teknoloji sektöründe başlayan bir düzeltme tüketici güveni ve ekonomik büyüme üzerinde ağır sonuçlar doğurabilir.

Tarih, teknolojik ilerlemenin toplumsal refaha dönüşmesinin zaman aldığını gösteriyor.

Ancak Sanayi Devrimi sırasında hükümetlerin çalışma koşullarını iyileştirmek ve ekonomik kazançları toplumun geneline yaymak için yaklaşık bir yüzyılı vardı.

Yapay zekâ çağında bu kadar uzun bir uyum süresi bulunmayabilir.

Sonuç olarak, yapay zekâ insanlık için büyük bir ekonomik fırsat sunuyor. Fakat gerekli düzenlemeler, altyapı yatırımları ve sosyal politikalar zamanında hayata geçirilmezse, bugünkü yapay zekâ patlaması yarının ekonomik ve toplumsal krizine dönüşebilir.

Project Syndicate

Güldem Atabay ve Atilla Yeşilada tarafından kaleme alınan GADT Raporlarına abone olmak ister misiniz?

 Bize e-mail atın:  istanbulanalytics@gmail com

 Raporlar ücretlidir, yatırım önerisi içermez