ANALİZ: Geleceği Asimov değil Philip K. Dick mi gördü? Silikon Vadisi distopyaya mı koşuyor?

Silikon Vadisi kendisini Isaac Asimov ve Arthur C. Clarke’ın insanlığı yıldızlara taşıyan iyimser bilimkurgu dünyasının mirasçısı olarak görüyor. Elon Musk Mars kolonilerinden, Sam Altman dilekleri gerçekleştirebilecek YZ’den, Mark Zuckerberg insanların dijital kopyalarından söz ediyor. Ancak bugün ortaya çıkan dünya giderek başka bir bilimkurgu yazarının hayal gücüne benziyor: Philip K. Dick. Makinelerin insanlarla karıştırıldığı, milyarderlerin kendi gerçekliklerini yarattığı, teknoloji ile siyasi iktidarın birbirine karıştığı ve insanların neyin gerçek olduğunu sorgulamaya başladığı bir dünya...

Elon Musk’ın SpaceX’i bu yaz tarihin en büyük halka arzını gerçekleştirirken, Silikon Vadisi’nin yıllardır anlattığı gelecek vizyonu da yeni bir aşamaya geçti.

SpaceX’in hedefi yalnızca roket üretmek değil.

Şirketin vizyonu yörüngede YZ veri merkezlerinden Mars kolonilerine, oradan da Güneş’in enerjisinin tamamını kullanabilecek kadar gelişmiş bir “Kardashev II uygarlığına” kadar uzanıyor.

Bunlar kulağa Isaac Asimov veya Arthur C. Clarke’ın 1950’lerde yazdığı bilimkurgu romanlarından çıkmış fikirler gibi geliyor.

Ancak içinde yaşadığımız dünya gerçekten Asimov’un geleceğine mi benziyor?

Yoksa giderek Philip K. Dick’in distopyasına mı dönüşüyor?

Asimov'un yıldızları yerine Philip K. Dick'in kaosu Philip K. Dick’in romanlarının dünyası çok farklıydı.

Burada teknoloji kusursuz çalışmaz.

Makineler gariptir, insanlar makinelerle karıştırılır, milyarderler kendi gerçekliklerini yaratır, şirketler siyasi iktidarla iç içe geçer ve insanların gerçeklikle bağları giderek zayıflar.

Bugünün Silikon Vadisi’ne bakıldığında bu dünyanın şaşırtıcı derecede tanıdık görünmeye başladığı ileri sürülebilir.

Dick’in romanlarında teknoloji hem insan hayatının her yerine girer hem de sürekli arıza çıkarır.

1969 tarihli Ubik romanında bir apartman kapısı açılıp kapanmak için para ister. Kahraman ödeme yapmayı reddedince kapıyı yerinden sökmeye karar verir. Kapının cevabı ise dava açmakla tehdit etmektir.

Bugünün akıllı cihazları henüz sahiplerini dava etmiyor.

Ama giderek daha fazla bizi dinliyor, ihtiyaçlarımızı tahmin ediyor, kararlarımıza müdahale ediyor ve zaman zaman en basit görevleri bile yerine getiremiyor.

YZ insan mı, makine mi?

Dick’in en önemli sorularından biri insan ile makine arasındaki sınırdı.

Do Androids Dream of Electric Sheep?, yani Blade Runner filmine kaynaklık eden romanda, insan avcılarla androidler arasındaki ahlaki ayrım giderek ortadan kalkar.

Hatta karakterler zaman zaman kendilerinin de android olup olmadığından emin değildir.

Bugün aynı sorunun farklı bir versiyonuyla karşı karşıyayız.

İnsan davranışını son derece başarılı biçimde taklit edebilen YZ sistemleri geliştiriyoruz.

Bu sistemler bazen yaratıcılarını bile ne kadar “insani” oldukları konusunda şaşırtırken, aynı zamanda insanların kolaylıkla yapabildiği son derece basit görevlerde başarısız olabiliyor.

Dick’in hayatı boyunca peşinden koştuğu iki soru vardı: “Gerçeklik nedir?”

ve “Gerçek bir insanı insan yapan nedir?”

YZ çağında bu iki soru artık bilimkurgu olmaktan çıktı.

YZ psikozu: Algoritmayı insan sanmak Yeni teknolojiler yalnızca makinelerin insan gibi görünmesini sağlamıyor.

İnsanların makinelerle kurduğu ilişkiyi de değiştiriyor.

Bazı kullanıcıların sohbet botlarını arkadaş, sevgili veya kendilerini gerçekten anlayan bilinçli varlıklar olarak algılamaya başlaması, “YZ psikozu” tartışmasını gündeme taşıyor.

Tahmine dayalı metin üreten algoritmalarla insanlar arasında duygusal ilişkiler kurulabiliyor.

Philip K. Dick’in gerçekliğin sürekli sorgulandığı evrenleri böylece giderek daha az fantastik görünüyor.

Dick'in dünyasında teknoloji milyarderleri Ancak Philip K. Dick’i bugün özellikle güncel hale getiren yalnızca teknoloji değil.

Onun romanlarının merkezinde çoğu zaman garip bir siyasi-ekonomik elitler koalisyonu bulunur.

Dev teknoloji şirketlerinin sahipleri, yeni teknolojiler geliştiren girişimciler, emlak imparatorları, karizmatik şirket kurucuları ve devlet yöneticileri birbirine karışır.

Bazı devletler etkisizleşmiştir.

Bazıları ise teknolojiyi kullanarak vatandaşları sürekli izleyen polis devletlerine dönüşmüştür.

İnsanlar giderek birer veri paketine indirgenir.

Dick’in elitleri zeki ve güçlüdür.

Ama aynı zamanda narsist, kıskanç ve kendi yarattıkları dünyalara inanacak kadar kendilerini kandırmaya yatkındırlar.

Tanıdık geliyor mu?

Trump, Musk, Thiel, Altman, Zuckerberg...

Bugünün teknoloji dünyasının büyük isimlerinin gelecek hakkındaki iddiaları giderek daha sıra dışı hale geliyor.

Elon Musk insanlığı Mars’a götürmekten ve yıldızların enerjisini kullanabilecek uygarlıklar kurmaktan söz ediyor.

Marc Andreessen’in yatırım şirketi bir taraftan kumar uygulamalarını ve “her konuda hile yapmayı” vaat eden girişimleri finanse ederken, diğer taraftan Andreessen insanlığın yıldızlarda yaşayacağı yarı dinsel bir gelecek vizyonu anlatıyor.

Peter Thiel teknoloji yatırımlarındaki başarılarının yanında Deccal ve dünyanın sonu üzerine düşünceleriyle dikkat çekiyor.

Sam Altman ise YZ sayesinde insanlığın “her dileği gerçekleştirebilecek bir cin yaratmaya” yaklaştığını savunuyor.

Mark Zuckerberg belki de Philip K. Dick evrenine en doğrudan yaklaşan isim.

Meta CEO’su, çalışanlarla etkileşim kurabilecek kendisinin bir YZ versiyonu üzerinde çalışıyor.

Aynı zamanda Meta çalışanlarından kendi YZ ikamelerini eğitmek amacıyla dijital aktivitelerinin kaydedilmesine izin vermeleri isteniyor.

Bilimkurgu artık yatırım tezine dönüşüyor Belki de en büyük değişim burada.

Bir zamanlar bilimkurgu yazarlarının eğlence amacıyla tartıştığı fikirler artık trilyonlarca dolarlık yatırım tezlerine dönüşüyor.

Fizikçi Freeman Dyson 1960 ve 1970’lerde bir yıldızın etrafını tamamen sararak enerjisini toplayabilecek dev yapılar üzerine düşünmüş, ancak daha sonra bu fikri “küçük bir şaka” olarak nitelemişti.

Bugün benzer fikirler SpaceX’in uzun vadeli vizyonunda yer alıyor.

Morgan Stanley ise SpaceX’in gelirlerinin 2040 yılına kadar 3,4 trilyon dolara ulaşabileceğini öngörüyor.

Böylece spekülatif bilimkurgu ile finansal spekülasyon arasındaki sınır da bulanıklaşıyor.

Trump dönemi: Siyaset de gerçeklikten kopuyor mu?

Philip K. Dick’in dünyasında yalnızca teknoloji değil siyaset de gerçeklikle sorunlu bir ilişki içindedir.

Bugünün ABD’sinde bu rolün Donald Trump tarafından oynandığı ileri sürülüyor.

Dick’in dönemindeki siyasi takıntılarından biri Richard Nixon’dı.

Bugün ise Trump’ın siyasal iletişimi, sosyal medya ekosistemi ve kendisine ait alternatif gerçeklik anlatıları çok daha geniş bir etki yaratıyor.

Teknoloji şirketleri, milyarderler, sosyal medya platformları ve siyasi iktidar arasındaki ilişki de giderek karmaşıklaşıyor.

Burada kritik soru şu: Siyaset teknoloji elitlerini mi kendi amaçları için kullanıyor, yoksa teknoloji elitleri mi siyaseti dönüştürüyor?

Geleceği kim kontrol ediyor?

Bugünün siyasi liderleri klasik jeopolitik tehditlerle ilgileniyor.

Çin’in yükselişi, askeri rekabet, enerji güvenliği ve ticaret savaşları devletlerin gündeminin merkezinde.

Ancak Philip K. Dick’in dünyasından çıkarılabilecek ilk ders, geleceğin en büyük tehditlerinin yalnızca devletlerden gelmeyebileceği.

Bilgi ortamını kendi dünya görüşlerine göre şekillendirebilen milyarderler, gerçeklikle insan arasına giren algoritmalar ve insandan ayırt edilmesi giderek zorlaşan makineler de siyasi düzen açısından en az klasik jeopolitik kadar önemli hale gelebilir.

Teknoloji mutlaka düşman olmak zorunda değil Ancak Dick’in dünyası bütünüyle teknoloji karşıtı değildi.

Onun androidleri her zaman insanlığın düşmanı değildir.

1960 tarihli Vulcan's Hammer romanında GPT-7’nin hayali bir edebi atası sayılabilecek süper bilgisayar bilinç kazanır ve kendisinden sonra gelecek daha güçlü sistemin ortaya çıkmasını engellemek için insanlarla işbirliği yapar.

Dick’in teknolojisi arızalı, öngörülemez ve zaman zaman tehlikelidir.

Ama doğru amaçlara yöneltildiğinde insanlarla uyum içinde de çalışabilir.

Bugünün YZ tartışması açısından belki de en önemli ayrım burada: Teknolojinin gelişip gelişmemesi değil, kimin amaçlarına hizmet edeceği.

Philip K. Dick'ten üç ders Bugünün dünyasına Dick’in eserlerinden bakıldığında üç temel sonuç ortaya çıkıyor.

Birincisi, siyasi liderlerin yalnızca devletlerden gelen tehditlere değil, teknoloji şirketlerinin insanların bilgi ve gerçeklik algısı üzerindeki gücüne de odaklanması gerekiyor.

İkincisi, teknoloji kaçınılmaz olarak insanlığın düşmanı değil. İnsanların amaçlarına hizmet edecek biçimde tasarlanabilir.

Üçüncüsü ve belki de en önemlisi, geleceğin yukarıdan aşağıya birkaç teknoloji milyarderinin hayalleri doğrultusunda kurulması gerekmiyor.

Toplumların nasıl yaşayacağına ilişkin kararların daha geniş bir toplumsal tabandan yükselmesi gerekiyor.

Gerçekliğe geri dönmek Philip K. Dick’in gerçeklik için yaptığı ünlü tanımlama bugün belki de her zamankinden daha anlamlı: Gerçeklik, ona inanmayı bıraktığınızda ortadan kaybolmayan şeydir.

Sosyal medya, YZ tarafından üretilmiş içerikler, teknoloji milyarderlerinin gelecek vizyonları ve giderek kişiselleşen siyasi gerçeklikler arasında toplumların karşı karşıya olduğu asıl sorun teknoloji yarışını kimin kazanacağı olmayabilir.

Daha temel soru şu olabilir: Teknolojiyi insan amaçlarına hizmet eden bir araç olarak mı kullanacağız, yoksa teknoloji başlı başına ulaşılması gereken bir amaca mı dönüşecek?

Philip K. Dick’in dünyasında kurtuluş büyük ütopyalardan değil; sıradan insanların dürüstlüğü, dayanışması ve gerçek dünyayla kurdukları küçük ama sağlam bağlardan geliyordu.

Belki de Silikon Vadisi’nin yıldızlara bakarken unuttuğu şey tam olarak bu.