ABD Semalarındaki Felcin Ekonomik Boyutları: 5 Milyar Dolar "Yama" Politikalarının İnsafında

Havacılık faaliyetleri sayesinde ABD ekonomisinde günlük yaklaşık 5 milyar dolarlık bir hacim dönüyor; ancak bu devasa ekonomik damar, eskiyen bir iletişim sistemi nedeniyle felç olma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Krizin paradoksu da tam olarak burada yatıyor: Ekonominin son derece hassas ve eski bir hava altyapısına bağımlı olduğu ortaya çıktı.

Kalkışların 4 saat 21 dakika boyunca askıya alınması sürecinde yaklaşık 1,5 milyon yolcu mağdur oldu,planlanan 11 bin uçuştan 827’sinin rotası değiştirildi ve arıza 22 kontrol merkezine yayıldı. Yetkililer ise siber saldırı ihtimalini dışladı.

Bu rakamlar anlamını bizzat sektörün ağırlığından alıyor. Al Jazeera'nin ekonomi bültenine konuk olan Ürdün Sivil Havacılık Kurumu eski Başkanı Kaptan Heysem Misto, dünyadaki uçakların yaklaşık dörtte birinin ABD'de faaliyet gösterdiğini ve bu nedenle ülke hava sahasındaki herhangi bir aksaklığın geniş çaplı etkiler yarattığını belirtiyor.

Misto, havacılığın yaklaşık 1,8 trilyon dolarlık ekonomik değerle ABD gayrisafi yurt içi hasılasının (GSYH) %4 ila %5'ini oluşturduğunu ve turizm, otelcilik, restoran ile ulaşım hizmetleriyle doğrudan bağlantılı olmasının yanı sıra yaklaşık 9,5 milyon kişiye istihdam sağladığını ifade ediyor.

Misto'nun değerlendirmesine göre, havacılık faaliyetleri ve buna bağlı hizmetler sayesinde ABD ekonomisinde günlük yaklaşık 5 milyar dolarlık bir para akışı sağlanıyor. Bu durum ekonominin kesinti saatleri boyunca bu tutarın tamamını kaybettiği anlamına gelmese de hava trafiğinin düzenli işlemesine bağlı olan nakit akışının büyüklüğünü gözler önüne seriyor.

Sektörün önemi yalnızca yolcu taşımacılığıyla sınırlı değil; hava kargo taşımacılığı fabrikaları, pazarları ve tedarik zincirlerini birbirine bağlıyor. Uçuşların aksaması ise uçak ve mürettebat planlamaları ile rezervasyonları altüst ederek şirketlere kaynaklarını yeniden dağıtma ve operasyonel düzeni yeniden sağlama konusunda ek maliyetler yüklüyor.

Aksaklığın etkileri yolculara da yeniden biletleme, konaklama, ulaşım ve kaçırılan önceden yapılmış rezervasyonlar olarak yansıyor. Özellikle alternatiflerin tükendiği veya yolcuların aktarma şehirlerinde evlerinden uzakta gecelemek zorunda kaldığı durumlarda, bilet ücretinin iade edilmesi bu maliyetleri zorunlu olarak karşılamıyor.

Ekonominin Can Damarı

Misto, arızanın tek bir cihazdaki geçici bir bozulmanın ötesine geçtiğini; uçakların hava sahasına girişini,rotalarını, iniş ve kalkış saatlerini düzenleyen sistemdeki yetersizliği açığa çıkardığını düşünüyor. Bu süreç,pilotlar ile hava trafik kontrolörleri arasında kesintisiz ve hassas bir veri alışverişine dayanıyor.

Uzman, yoğun hava trafiği ortasında uçaklar arasındaki mesafenin korunması ve rotaların belirlenmesinin manuel olarak yönetilemeyeceğini belirterek, iletişim kesintilerinin güvenlik marjı üzerinde baskı oluşturduğu uyarısında bulundu. Bilgilerin doğruluğu ve aktarım hızı düştükçe hava sahasını verimli bir şekilde yönetmek de zorlaşıyor.

Sorunun kökleri, kontrol ve iletişim sisteminin bileşenlerinin eskimesinde yatıyor. Sistemlerin bir kısmı 1980'li yıllara dayanırken, birçok kritik tesisteki eski bilgisayar sistemlerinin yanı sıra bazı operasyonlarda hâlâ disketler (floppy disk) ve kâğıt şeritler kullanılıyor.

ABD'de yapılan bir denetim incelemesi, değerlendirmeye tabi tutulan 138 sistemden 105'inin "sürdürülemez" veya "sürdürülemez olma tehdidi altında" olarak tanımlandığını, ayrıca bazı kontrol sistemlerinin yenilenmesinin 10 yıldan fazla sürebileceğini ortaya koyuyor.

Misto bu gecikmeyi yıllarca süren yetersiz harcamalara ve kapsamlı bir modernizasyon yerine kendi deyimiyle "yama" (geçici onarım) politikalarına bel bağlanmasına bağlıyor. Ayrıca Federal Havacılık İdaresi (FAA) içindeki bürokrasinin de arızaların giderilmesini daha yavaş ve karmaşık hale getirdiğini savunuyor.

Bu durum krizin yalnızca fon eksikliğine indirgenemeyeceğini gösteriyor; zira yaklaşık 400 tesise yayılan bir modernizasyon planı, eski sistemden yenisine geçiş sürecinde uçuşların kesintisiz devam etmesini sağlarken donanım, yazılım ve iletişim ağları arasında uzun vadeli bir koordinasyon gerektiriyor.

Modernizasyon Faturası

Bu birikmiş sorunlar karşısında ABD yönetimi, seyrüsefer ve kontrol sistemleri ile ilgili altyapıyı yenilemek için 50 milyar dolara varan ek finansman talep etti. Misto, maliyetin bu denli yüksek olmasının yatırım gecikmelerinden ve bunun doğurduğu eş zamanlı donanım-yazılım ihtiyaçlarından kaynaklandığını söylüyor.

Öncelikler arasında radarların, iletişim cihazlarının ve teknik altyapı bileşenlerinin yenilenmesinin yanı sıra verileri işleyen ve hava trafiğini koordine eden yazılımların geliştirilmesi yer alıyor. Ancak insan kaynağının yeniden eğitilmesi ve kalifiye hale getirilmesi eşlik etmediği sürece tek başına finansman sağlamak sürecin başarısını garanti etmiyor.

Misto, hükümet ve Federal Havacılık İdaresi'ndeki yürütme organlarının, modernizasyonun krize yönelik geçici bir tepki ya da şekilsel bir prosedür değil; uzun vadede bütüncül bir plan ve sürekli kurumsal takip gerektiren bir ulusal güvenlik ve ekonomi zorunluluğu olduğu inancını benimsemesi gerektiğini vurguluyor.

Beklenen getiri yalnızca arızaların önlenmesiyle sınırlı değil; daha modern sistemler daha kısa rotaların planlanmasına, yakıt tüketiminin ve uçuş sürelerinin azalmasına, havayolu şirketlerinin verimliliğinin artmasına ve operasyonel maliyetlerinin düşmesine olanak tanıyor. Ayrıca ulaşım ağına olan güveni pekiştirerek bağlantılı faaliyetlerin genişlemesini destekliyor.

Misto, iletişim veya seyrüsefer sistemlerinin siber saldırıya uğramasının son derece tehlikeli sonuçlar doğurabileceğine dikkat çekerek, sistemlerin geliştirilmesinde artan siber risklerin mutlaka göz önünde bulundurulması gerektiği uyarısında bulunuyor. Bu nedenle modernizasyon süreci; teknik güvenilirlik, siber koruma ve personel eğitimini bir arada barındırmak zorunda.

Sonuç olarak bu kriz, havacılık sektörünün değerinin yalnızca taşıdığı yolcu ve kargo miktarıyla değil,harekete geçirdiği harcama, istihdam ve yatırımlarla ölçüldüğünü ortaya koyuyor. Temel altyapısı aksadığında ise gökyüzündeki düzen, geniş bir ekonomik döngünün devamlılığı için bir ön koşul haline geliyor.