AB’den Türkiye’ye büyük havuç: Üyelikten önce Tek Pazar’ın kapısı açılabilir

Avrupa Birliği, üyelik süreci devam eden aday ülkelere tam üyelik gerçekleşmeden önce AB Tek Pazarı’na kademeli erişim sağlamaya hazırlanıyor. Ancak bunun önemli bir siyasi bedeli olacak: Aday ülkelerin Rusya ve diğer “hasım” devletlere karşı AB dış politikasıyla uyum sağlamaları, yaptırımları uygulamaları ve hassas teknolojilerin korunmasında Brüksel ile işbirliği yapmaları istenecek.

Politico’nun ulaştığı 30 Eylül tarihli Avrupa Komisyonu taslak önerisine göre aday ülkelere, üyelik başvuruları değerlendirilirken AB Tek Pazarı’na benzeri görülmemiş ölçüde “kademeli entegrasyon” imkânı sunulması planlanıyor.

Model hayata geçirilirse aday ülkeler tam üyelikten önce sürtünmesiz ticaret, araştırma programlarına erişim ve belirli sektörlerde AB pazarına daha geniş katılım gibi önemli ekonomik avantajlardan yararlanabilecek.

Türkiye açısından ise öneri, yıllardır sonuç alınamayan Gümrük Birliği’nin modernizasyonuna alternatif olabilecek yeni ve çok önemli bir kanal açabilir.

Tam üyelikten önce ekonomik entegrasyon

Avrupa Komisyonu taslağına göre aday ülkelerin AB mevzuatına uyum sağladığının ve bu mevzuatı uygulayabilecek kurumsal kapasiteye sahip olduğunun doğrulanması halinde Tek Pazar’a erişimleri kademeli olarak artırılabilecek.

Komisyon, erken entegrasyonun AB şirketleri açısından yeni fırsatlar yaratacağını, Avrupa değer zincirlerini güçlendireceğini ve stratejik bağımlılıkları azaltacağını savunuyor.

Araştırma, inovasyon ve sanayi işbirliğinin yanı sıra daha geniş pazar erişimi de sistemin parçaları arasında bulunuyor.

Bu yaklaşım, AB’nin genişleme politikasında önemli bir değişiklik anlamına geliyor.

Mevcut sistemde ekonomik entegrasyonun en büyük avantajlarının önemli bölümü tam üyelik sonrasında elde ediliyor. AB’ye en son 2013 yılında Hırvatistan katılmıştı.

Ukrayna, Moldova, Arnavutluk ve Karadağ öne çıkıyor

Yeni paket kapsamında Ukrayna, Moldova, Arnavutluk ve Karadağ’a üyelik süreçlerini hızlandırmayı amaçlayan yol haritaları sunulması planlanıyor.

Buna karşılık Kuzey Makedonya, Kosova, Bosna-Hersek, Sırbistan ve Türkiye’nin üyelik süreçleri çeşitli nedenlerle uzun süredir ilerlemiyor.

Brüksel’de özellikle bazı aday ülkelerin Avrupa entegrasyonundan uzaklaşarak Rusya veya Çin’e yakınlaşabileceği yönündeki endişeler artıyor.

Yeni modelin amaçlarından biri de aday ülkelere tam üyeliği beklemeden somut ekonomik faydalar sunarak AB’nin çekim gücünü artırmak.

Tek Pazar’ın siyasi bedeli olacak

Ancak Brüksel’in sunacağı ekonomik avantajlar koşulsuz olmayacak.

Taslağa göre aday ülkelerin Tek Pazar’a erişiminin kapsamı, AB’nin dış politika hedefleriyle ne ölçüde uyum sağladıklarına bağlı olacak.

Özellikle hassas sektörlere katılan ülkelerden yatırım taraması, ihracat kontrolleri, yaptırımların uygulanması ve kritik teknolojilerin korunması konusunda AB ile işbirliği yapmaları istenecek.

Komisyon ayrıca aday ülkelerin stratejik bağımlılıklarını, kritik altyapı ve tedarik zincirlerine yönelik riskleri yönetme kapasitesini de değerlendirecek.

Bu şartları yerine getirmeyen ülkelerin Tek Pazar’a erişimi sınırlandırılabilecek.

YZ, çipler ve uzay gündemde

Daha yakın entegrasyon için değerlendirilen sektörler Avrupa ekonomisinin stratejik alanlarını kapsıyor.

Bunların arasında yarı iletkenler, kuantum teknolojileri, biyoteknoloji, yapay zekâ (YZ) ve uzay teknolojileri bulunuyor.

Dolayısıyla teklif yalnızca geleneksel ticaret engellerinin kaldırılmasını değil, Avrupa’nın gelecekteki sanayi politikasına aday ülkelerin de kademeli biçimde dahil edilmesini öngörüyor.

Taslakta tam AB üyeliğinin aday ülkeler açısından nihai hedef olmaya devam etmesi gerektiği de vurgulanıyor.

Ancak üyelikten önce geçen sürenin hem AB’yi genişlemeye hazırlamak hem de ortak çıkar bulunan alanlarda entegrasyonu derinleştirmek amacıyla kullanılması isteniyor.

Türkiye için Gümrük Birliği’ne alternatif mi?

Taslak teklifin özel olarak Türkiye’yi hedeflediğine yönelik bir işaret bulunmuyor.

Buna rağmen önerinin Türkiye açısından son derece önemli sonuçları olabilir.

Ankara uzun süredir 1996 yılında yürürlüğe giren mevcut Gümrük Birliği’nin modernize edilmesini ve kapsamının genişletilmesini istiyor. Ancak siyasi anlaşmazlıklar nedeniyle bu konuda ilerleme sağlanamıyor.

AB’nin aday ülkelere üyelik öncesinde Tek Pazar’a daha geniş erişim sağlaması, Türkiye açısından genişletilmiş Gümrük Birliği’nin bazı avantajlarına alternatif bir yol oluşturabilir.

Ancak bunun siyasi koşulları Ankara açısından oldukça ağır olabilir.

Rusya ve İran politikası değişmek zorunda kalabilir

Taslakta Tek Pazar’a daha derin entegrasyon açık biçimde yaptırımların uygulanması, ihracat kontrolleri ve AB dış politikasıyla stratejik uyumla ilişkilendiriliyor.

Bu koşullar Türkiye açısından özellikle önemli.

Ankara uzun süredir Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilmeyen yaptırımları otomatik olarak uygulamama politikası izliyor. Bu yaklaşım özellikle Rusya ve İran konusunda AB politikalarından önemli ölçüde ayrışıyor.

Dolayısıyla Türkiye yeni sistemden kapsamlı biçimde yararlanmak isterse Rusya ve İran’a yönelik yaptırım politikasında AB ile daha fazla uyum sağlaması gerekebilir.

Kıbrıs meselesinin de siyasi pazarlığın önemli unsurlarından biri haline gelmesi olası. Ankara’dan Kıbrıs konusunda yeni tavizler talep edilmesi ve Rum yönetiminin adanın tamamı üzerindeki egemenliğine ilişkin mevcut Türk politikasının değiştirilmesinin gündeme gelmesi ihtimal dahilinde.

Ancak bunlar şu aşamada Komisyon taslağında Türkiye için açıkça belirtilmiş koşullar değil; teklifin Ankara açısından yaratabileceği siyasi sonuçlara ilişkin değerlendirmeler.

İnsan hakları da masaya gelebilir

Türkiye açısından bir başka potansiyel koşul Kopenhag Kriterleri ve insan hakları alanındaki yükümlülükler olabilir.

AB üyelik sürecinin temel siyasi kriterleri göz önüne alındığında Ankara’dan hukuk devleti, temel haklar ve yargı alanında ilerleme talep edilmesi beklenebilir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının tam ve koşulsuz uygulanması ve siyasi nitelikli davalar konusundaki AB eleştirilerinin giderilmesi de olası pazarlık başlıkları arasında yer alabilir.

Bunların yeni Tek Pazar modelinin doğrudan şartları haline gelip gelmeyeceği ise henüz belli değil.

Erdoğan bu oyunu oynayacak mı?

Türkiye’nin AB üyelik müzakereleri fiilen donmuş durumda. Buna karşılık yaklaşık 30 yıllık Gümrük Birliği’nin günümüz ticaret yapısına uyum sağlayamaması Türk şirketleri açısından giderek daha ciddi sorunlar yaratıyor.

Bu nedenle Komisyon’un üzerinde çalıştığı yeni model Ankara açısından uzun yıllardır sunulan en önemli ekonomik teşviklerden biri olabilir.

Fakat karşılığında Türkiye’nin AB’nin dış politikası, yaptırım rejimleri ve muhtemelen hukuk devleti standartlarıyla çok daha yakın uyum göstermesi gerekecek.

Asıl soru Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan yönetiminin bu koşulları kabul edip etmeyeceği.

Taslak mevcut haliyle yürürlüğe girerse Türkiye-AB ilişkilerinde yıllardır eksik olan önemli bir unsur yeniden ortaya çıkmış olacak: Ankara’nın reform ve siyasi uyum karşılığında elde edebileceği somut ve büyük bir ekonomik ödül.

ParaAnaliz